The Holy See
back up
Search
riga

SAMPANA FAHAROA

Ny fiekem-pinoana kristianina

Ny Sembolin’ny finoana

 

185. Izay miteny hoe “Izaho mino”, dia milaza hoe “Izaho mifikitra amin’izay inoantsika”. Ny fiombonam-pinoana dia ilana fiteny iombonana ilazana ny finoana, mametra-pitsipika ho an’ny rehetra ary mampiray ao amin’ny fiekem-pinoana iray ihany.

186. Hatrany am-piandohana ny Fiangonana ap˘st˘lika no efa nanambara sy nampita ny finoany tamin’ny rijan-teny fohy sy mametra-pitsipika ho an’ny rehetra[1]. Fa vetivety ihany dia efa tian’ny Fiangonana ny nanangona ny votoatim-pinoany tamin’ny famintinana voarindra sy voatohitohy, natokana indrindra ho an’ny mpangataka batemy :

Tsy araka ny hevitr’olombelona no nanaovana io famintinam-pinoana io, fa nangonina tamin’izay mavesa-danja indrindra avy amin’ny Soratra Masina manontolo, mba hanomezana feno ny fampianaram-pinoana tokana. Ary toy ny voatsinapy izay misy rantsankazo maro be ao amin'ny voany kely faran’ izay bitika ao io famintinam-pinoana io, izay mirakitra amin’ny teny vitsivitsy ny fahalalana manontolo ny tena fitiavam-bavaka marina raketin’ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao[2].

187. Izao avy no iantsoana io famintinam-pinoana io : “fiekem-pinoana”, noho izy famintinana ny finoana ambaran’ny kristianina ampahibemaso ; “Izaho mino”, noho ny fomba mahazatra noraisina tamin’ny teny fanombohana azy hoe : “Izaho mino”; ary : “Sembolin’ny finoana”.

188. Ny teny grika symbolon dia midika hoe antsasa-javatra iray novakýna (ohatra : fitomboka iray), izay aseho ho mari-pifamantarana. Atambatra ireo sila-javatra ireo mba hanamarinana ny maha-izy manokana  an’ilay mitondra izany. Noho izany, ny sembolin’ny finoana no mari-pifamantarana amam-piombonan’ny samy mpino. Manaraka izany, ny symbolon dia enti-milaza fanangonana, fanatambarana na filazana ambangovangony. Noho izany, ny Sembolin’ny finoana no amboaran’ny votoatim-pahamarinan’ny finoana. Izany no mahatonga azy ho fanovozana voalohany sady fototry ny katesezy. 

189. Amin’ny fandraisana ny Batemy no anaovana ny “fiekem-pinoana” voalohany. Ny “sembolin’ny finoana” aloha dia semboly fanao amin’ny Batemy. Noho ny Batemy omena “amin’ny Anaran’ny Ray sy ny Zanaka sy ny Fanahy Masina” (Mt 28,19),  dia tononina tsirairay araka ny raki-keviny momba ireo Olona telon’ny Trinite Masina, ireo fahamarinam-pinoana nambara ampahibemaso tamin’ny Batemy.

190. Araka izany, mizara telo ny Semboly : Voalohany, ny “momba ny Olona voalohany-Andriamanitra sy ny tsanganasam-pahariany mahatalanjona ; avy eo, ny momba ny Olona faharoa-Andriamanitra  sy ny misterim-panavotany ny olombelona ; farany, ny momba ny Olona fahatelo-Andriamanitra, loharano sy foto-piandohan’ny fanamasinana antsika”[3]. Ireo izany no “toko telon’ny fitomboka anamarihana antsika (amin’ny Batemy)”[4].

191. “Miavaka ireo fizarana telo ireo na dia mifamatotra amin’izy samy izy aza ny semboly. Araka ny fampitahana nampiasain’ny Aban’ny Fiangonana matetika, dia antsointsika hoe andalana izy ireo. Satria, toy ny amin’ny rantsambatantsika ihany, misy ny tonon-taolana sasany izay mampiavaka azy sy mampisaraka azy, dia toy izany, amin’io fiekem-pinoana io, rariny sy hitsiny ny nanomezana anarana hoe andalana amin’ny marina izay tsy maintsy inoantsika manokana sy amin’ny fomba miavaka”[5]. Araka ny lovantsofina tranainy efa nohamarinin’i Md Ambroise, dia fomba fanao mahazatra koa ny manisa ho andalana roa ambin’ny folo ny Izaho mino, ho fanehoana an’ohatra ny fitambaram-pinoana ap˘st˘lika amin’ny isan’ny ap˘st˘ly[6].

192. Maro ny fiekem-pinoana na sembolin’ny finoana teny am-pamakivakiana ny taonjato nifandimby teny, ho fanomezam-baliny ny filana tamin’ny fotoan-tsamihafa : ny sembolin’ny Fiangonana ap˘st˘lika sy tranainy samihafa[7], ny Semboly “Quicumque”, antsoina hoe Sembolin’i Md Athanase[8], ny fiekem-pinoana avy amin’ny K˘nsily sasantsasany (TolŔde[9]; Latran[10]; Lyon[11]; Trente[12]) na avy amin’ny Papa sasantsasany, tahaka izany ny “Fides Damasi”[13] na ny “Fiekem-pinoan’ny Vahoakan’Andriamanitra”  [SPF] nataon’i Paoly VI (1968)[14].

193.Tsy misy na dia iray aza semboly, teo amin’ny dingam-piainana samihafa ny Fiangonana, azo heverina hoe lany andro sy tsy ilaina. Manampy antsika hahatratra sy handalina amin’izao fotoana izao ny finoana hatramin’izay ao amin’ny famintinana samihafa efa natao izy ireny.

Amin’ireny sembolin’ny finoana rehetra ireny, anankiroa no mitana toerana manokana eo amin’ny fiainan’ny Fiangonana :

194. Ny Sembolin’ny ap˘st˘ly, izay izany no iantsoana azy satria azo heverina ara-drariny ho famintinana azo antoka ny finoan’ny ap˘st˘ly. Izy no semboly tranainy fanao amin’ny Batemy tao amin’ny Fiangonan’i R˘ma. Avy amin’ izao ny fahefana lehibe ananany : “Izy no semboly tazonin’ny Fiangonana r˘manina, dia izay nanapahan’i Piera, ilay voalohany amin’ny ap˘st˘ly, sy izay namoahany didim-pitsarÓna iombonana”[15].

195. Ny Semboly antsoina hoe NicÚe-Constantinople, izay  manana ny fahefany lehibe noho izy navoaka avy tamin’ireo K˘nsily ekiomenika  roa voalohany (taona 325 sy 381). Mbola iombonana izany mandraka ankehitriny, ao amin’ireo Fiangonana lehibe rehetra any Atsinanana sy any Andrefana.

196. Ny famelabelarantsika ny finoana, dia hanaraka ny Sembolin’ny ap˘st˘ly, izay azo lazaina fa “katesizy r˘manina tranainy indrindra”. Ny fanazavana anefa dia hofenoina amin’ny raki-kevitra tsy tontan’ny ela, tovozina avy ao amin’ny Sembolin’i NicÚe-Constatinople, izay matetika mazavazava kokoa sy vita an-tsipiriany kokoa. 

197. Toy ny tamin’ny andron’ny Batemintsika, fony nankinina tamin’ny “fitsipi-pampianarana” (R˘m 6,17) ny fiainantsika manontolo, dia raisontsika ny sembolin’ny finoantsika izay manome ny fiainana. Ny mamerimberina amim-pinoana ny Izaho mino, dia miditra amin’ny fiombonana amin’Andriamanitra  Ray, Zanaka sy Fanahy Masina, midika hoe miditra koa amin’ny fiombonana amin’ny Fiangonana manontolo izay mampita amintsika ny finoana ary ao anatin’izany no inoantsika fa : 
Io Semboly io no fitomboka ara-panahy, izy no fandinindiniky ny fontsika sy fiarovana eo lalandava, izy marina tokoa no raki-tsarobidin’ny fanahintsika[16].

 

TOKO VOALOHANY

Izaho mino an’Andriamanitra  Ray

 

198. Ny fiekem-pinoantsika dia manomboka amin’Andriamanitra, satria Andriamanitra  no “ilay Voalohany sy ilay Farany” (Iz 44,6), ilay Fiandohana sy ilay Fiafaran’ny zavatra rehetra. Manomboka amin’Andriamanitra  Ray, ny Izaho mino, satria ny Ray no Olona Voalohany-Andriamanitra ao amin’ ny Trinite Masina Indrindra ; manomboka amin’ny fahariana ny lanitra sy ny tany ny Sembolintsika, satria ny fahariana no fiandohana sy fototry ny tsanganasa rehetra an’Andriamanitra.

 

 

ANDALANA 1

“Izaho mino an’Andriamanitra,  Ray Mahefa ny
zavatra rehetra, Mpahary ny lanitra sy ny tany”

 

Paragrafy 1. Izaho mino an’Andriamanitra

 

199. “Izaho mino an’Andriamanitra” : io teny fanamafisana voalohany  amin’ny fiekem-pinoana io no lehibe indrindra koa. Ny Semboly manontolo dia miteny momba an’Andriamanitra, ary raha miteny momba ny olombelona sy izao tontolo izao koa izy, dia nataony mifandray amin’Andriamanitra  izany. Ny andalana rehetra amin’ny Izaho mino dia miankina avokoa amin’ilay voalohany, sahala amin’ny didy rehetra izay manazava ny didy voalohany. Ireo andalana hafa, dia mampahalala tsaratsara kokoa antsika an’Andriamanitra  araka ny nanambarÓny ny Tenany miandalana tamin’ny olombelona. “Ny ataon’ny mpino aloha izany dia ny manambara ampahibemaso ny finoany an’Andriamanitra”[17].

 

I. “Izaho mino an’Andriamanitra  tokana”

200. Ireo teny ireo no anombohana ny Sembolin’i NicÚe-Constantinople. Ny fiekena ny maha-Tokana an’Andriamanitra, izay manana ny fakany amin’ny FanambarÓn’ Andriamanitra  ao amin’ny Fanekem-pihavanana Taloha, dia tsy azo sarahina amin’ ny an’ny fisian’Andriamanitra sady fototra rahateo koa. Tokana Andriamanitra : tsy misy afa-tsy iray ihany Andriamanitra : “Ny finoana kristianina dia miaiky fa iray ihany Andriamanitra, amin’ny fomba aman-toetra, amin’ny fisia-maha-izy, ary amin’ny foto-pisiana”[18]

201. Tamin’i Israely, ilay voafidiny, dia nanambara ny Tenany Andriamanitra fa Tokana Izy  : “Mihainoa, ry Israely ! Ny Tompo Andriamanitsika no Tompo Tokana. Ho tia ny Tompo Andriamanitrao ianao, amin’ny fonao manontolo, amin’ny tenanao manontolo, amin’ny herinao manontolo” (Det 6,4-5). Tamin’ny alalan’ny mpaminany  no niantsoan’Andriamanitra an’i Israely sy ny firenena rehetra hitodika any Aminy, ilay Tokana : “Mitodiha aty Amiko ianareo, dia ho voavonjy, ianareo rehetra mponin’ny tany, fa Izaho no Andriamanitra, ary tsy misy hafa (…). Eny, ny lohalika rehetra hilefitra eo anoloako, ny lela rehetra hianiana Amiko hoe : ao amin’Andriamanitra  irery no misy ny fahamarinana sy ny hery” (Iz 45,22-24)[19]

202. Ny Tenan’i Jesoa dia manamafy fa Andriamanitra  no “hany Tompo tokana” ary tokony hotiavin’ny olona “amin’ny fony manontolo, amin’ny fanahiny manontolo, amin’ny sainy manontolo ary amin’ny heriny manontolo”[20] Izy. Notarihiny koa ny sain’ny olona, hahatakatra fa Izy Tenany dia “Tompo”[21]. Ny miaiky fa “i Jesoa no Tompo”, dia toetra mampiavaka ny finoana kristianina. Tsy mifanohitra amin’ny finoana an’Andriamanitra Tokana izany. Ny mino ny Fanahy Masina “ho Tompo sy manome ny Aina” dia tsy manisika fisaraham-bazana na dia kely akory aza ao amin’ilay Andriamanitra  tokana : 
Mino mafy isika ary manamafy amim-pahatsorana, fa tsy misy afa-tsy tokana Andriamanitra  marina, tsy misy fetra sy tsy miova, tsy takatry ny saina, Mahefa ny zavatra rehetra sy tsy hay ambara, Ray sy Zanaka sy Fanahy Masina : Olona Telo, fa Foto-pisiana iray, Fisia-maha-izy iray na Fomba aman-Toetra iray tsotra tanteraka[22].

II. Manambara ny anarany Andriamanitra  

203. Tamin’i Israely vahoakany Andriamanitra  no nanambara ny Tenany tamin’ny fampahafantarana azy ireo ny anarany. Ny anarana dia milaza ny foto-pisiana, ny maha-izy manokana ny olona ary ny dikan’ny fiainany. Manana ny anarany Andriamanitra, fa tsy hoe  hery tsy fantatra anarana. Ny milaza ny anarany, dia mampahalala ny Tenany amin’ny hafa ; izany hoe toy ny manolo-tena ihany ho azo atonina, ho afaka fantarina lalindalina kokoa sy ho azo antsoina, amin’izy tenany mihitsy.

204. Nanambara ny Tenany miandalana sy tamin’ny anarana samihafa tamin’ny vahoakany Andriamanitra, kanefa ny fanambarÓn’Andriamanitra ny anarany  tamin’i M˘izy fony Izy niseho taminy teo amin’ny kirihitra nirehitra, fiandohan’ny Eksaody sy ny fanekem-pihavanana teo Sinaia, no nampiharihary ny fanambarÓna fototra ho an’ny Fanekem-pihavanana Taloha sy Vaovao.

Ilay Andriamanitra velona

205. Nantsoin’Andriamanitra i M˘izy avy eo afovoan’ny kirihitra nirehitra nefa tsy levona. Hoy Andriamanitra taminy : “Izaho no Andriamanitry ny rainao, Andriamanitr’i Abrahama, Andriamanitr’i Isaaka ary Andriamanitr’i Jak˘ba” (Eks 3,6). Andriamanitra dia Andriamanitr’ireo razambe, Izy no niantso sy nitari-dalana ny patriarka tao anatin’ny fivezivezen’izy ireo. Izy no ilay Andriamanitra tsy mivadika sy mangoraka, izay mahatsiaro azy ireo sy ny fampanantenany ; tonga Izy mba hanafaka amin’ny fanandevozana ny taranak’izy ireo. Izy no Ilay Andriamanitra tsy voafehin’ny elanelana sy ny fotoana, ka mahavita izay ataony sy izay tiany, sy hampiasa ny Fahefany tsy manam-petra ho fahatanterahan’io fandaharana io.

“Izaho no Ilay Misy”

Hoy i M˘izy tamin’Andriamanitra : “Izao Óry, ho any amin’ny zanak’i Israely aho, ka hilaza amin’izy ireo hoe : "Irahin’ilay Andriamanitry ny razanareo aho ho aty aminareo." Raha manontany ahy izy ireo hoe : "Iza no Anarany ?", dia inona no havaliko azy ireo ?” Hoy Andriamanitra tamin’i M˘izy : “Izaho no Ilay misy.” Ary hoy Izy : “Izao no havalinao ny zanak’i Israely : "Ilay Misy" no naniraka ahy ho aty aminareo. (...) Fa izany no anarako mandrakizay, araka izany no iantsoana ahy hatramin’ny taranaka fara aman-dimby” (Eks 3,13-15).

206. Andriamanitra, tamin’ny nanambarÓny ny Anarany mifono mistery hoe YHWH, izay mety hanana hevitra hoe : “Izaho no Ilay Izy” na : “Izaho no Ilay Misy” na koa “Izaho no Izaho”, dia nilaza hoe : Iza moa Izy ary Anarana toy inona no tsy maintsy hiantsoana Azy. Mifono mistery izany Anaran’ Andriamanitra izany, tahaka ny maha-mistery an’Andriamanitra. Sady Anarana nambara izy io, no tahaka ny Anarana nolavina tsy ho lazaina, ary amin’izany koa no anehoany tsaratsara kokoa an’Andriamanitra araka ny maha-Izy Azy, mihoatra lavitra noho izay rehetra mety ho takatry ny saintsika na lazaintsika : Izy no Ilay “Andriamanitra miafina” (Iz 45,15) tsy hay ambara ny Anarany[23], ary Izy no Ilay Andriamanitra izay manakaiky ny olombelona :

207.Tamin’ny nanambarÓn’Andriamanitra ny Anarany no nanambarÓny niaraka tamin’izay koa ny tsy fivadihany lalandava sy mandrakizay, sady marim-pototra ho an’ny lasa (“Izaho no Andriamanitry ny rainao”, Eks 3,6) no marim-pototra ho an’ny hoavy (“Homba anao Aho”, Eks 3,12). Ilay Andriamanitra manambara ny Anarany ho “Ilay Misy” dia manambara ny Tenany ho ilay Andriamanitra eo lalandava, manatrika akaiky ny vahoakany, mba hamonjy azy. 

208. Manoloana ny fisehoam-pisiana manintona sy mifono misterin’ Andriamanitra no ahatsapan’ny olona ny maha kely sy bitika azy. Manoloana ny kirihitra nirehitra, nanala ny kapany i M˘izy ary nanarona ny tarehiny[24] teo anatrehan’ny Fahamasinan’Andriamanitra. Manoloana ny Voninahitr’ Andriamanitra masina tsy manam-petra, hoy i Izaia: “Loza ho ahy, very aho! Fa olona maloto molotra aho” (Iz 6,5). Manoloana ny famantaran’ Andriamanitra izay notanterahin’i Jesoa, hoy i Piera : “MialÓ amiko Tompo, fa mpanota aho” (Lk 5,8). Masina Andriamanitra, ka afaka mamela heloka ny olombelona izay mahatsapa ny maha mpanota azy eo anoloany : “Tsy hanampatra ny firehetan’ny hatezerako Aho (…) fa Andriamanitra Aho, fa tsy olombelona ; eo afovoanao Izaho no ilay Masina” (ďs 11,9). Hilaza toy izany koa i Joany ap˘st˘ly : “Eo anoloany no hampitoniantsika ny fontsika, raha manameloka antsika ny fontsika, satria lehibe noho ny fontsika Andriamanitra, ary mahalala ny zavatra rehetra Izy” (1 Jo 3,19-20). 

209. Tsy manonona  ny Anaran’Andriamanitra mihitsy ny vahoaka Israely, ho fanajany ny fahamasinan’Andriamanitra. Ny anarana nambara, amin’ny famakiana ny Soratra Masina, dia nosoloina ny anaram-piantsoana an’Andriamanitra hoe “Tompo” (Adona´ amin’ny teny hebrio, Kyrios amin’ny teny grika). Amin’izany fiantsoana izany no hankalazana ny maha-Andriamanitra an’i Jesoa : “I Jesoa no Tompo”.

“Malemy fanahy sy mamindra fo, Andriamanitra” 

210. Nihaino ny fanelanelanan’i M˘izy Andriamanitra, taorian’ny fahotan’i Israely izay niodina Taminy tamin’ny fitsaohana ny zanak’omby volamena[25], ary nanaiky handeha eo afovoan’ilay vahoaka mpivadika : tamin’izany no nanehoany ny fitiavany[26]. Novaliany ny fangatahan’i M˘izy te hahita maso ny Voninahiny : “Hampandaloviko eo anatrehanao ny hatsaram-poko manontolo [hatsarana], ary hotononiko eo anatrehanao ny Anaran’i YHWH” (Eks 33,18-19). Dia nandalo teo anatrehan’i M˘izy ny Tompo sy nanonona hoe : “YHWH, YHWH, Andriamanitra malemy fanahy sy mamindra fo, tsy malaky tezitra, manankarem-pahasoavana ary tsy mivadika” (Eks 34,6). Tamin’izay i M˘izy no niaiky fa Andriamanitra mamela heloka ny Tompo”[27].

211. Ny Anaran’Andriamanitra hoe : “Izaho Ilay Misy” na “Izy Ilay Misy” dia manambara ny tsy fivadihan’Andriamanitra izay “mitahiry ny fahasoavany hatramin’ny taranaka faharivo” (Eks 34,7), na eo aza ny fivadihan’ny olombelona noho ny fahotana sy ny sazy izay sahaza izany. Nanambara Andriamanitra fa “manankarena famindram-po” (Efez 2,4), ary tonga hatramin’ny nanomezany ny Zanany izany. Rahefa hanolotra ny ainy mba hanafaka antsika amin’ny fahotana i Jesoa, dia hanambara fa mitondra ny Anaran’Andriamanitra koa ny Tenany : “Rahefa voasandratrareo ny Zanak’ olona, vao ho fantatrareo fa “Izaho no Izy” (Jo 8,28).

Andriamanitra irery no MISY

212. Nandritra ny taonjato nifandimby, ny finoan’i Israely dia afaka namelatra sy nandalina ny harena voarakitra ao amin’ny fanambarÓna ny Anaran’ Andriamanitra. Tokana Andriamanitra, tsy misy andriamanitra hafa afa-tsy Izy[28]. Mihoatra ambony dia ambony noho izao tontolo izao sy ny tantara Izy. Izy no nanao ny lanitra sy ny tany : “Izy ireo levona, Ianao kosa maharitra ; izy rehetra mihatonta toy ny fitafiana (…) fa Ianao kosa maharitra tsy miova ary tsy manam-pahataperana ny taonanao” (Sal 102,27-28). Ao Aminy “tsy misy fiovÓna na iray aza, na aloky ny fiovaovÓna” (Jak 1,17). Izy no “Ilay Misy” hatramin’ny mandrakizay ka ho mandrakizay, ary amin’izany Izy no maharitra lalandava ho tsy mivadika amin’ny Tenany sy amin’ny fampanantenany.

213. Ny fanambarÓna ny Anarana tsy hay ambara hoe “Izaho no Ilay Misy” Óry no mirakitra ny fahamarinana fa Andriamanitra irery ihany no MISY. Tamin’izany lafin-kevitra izany, ny dika tenin’ny Fitopololahy sy ny Lovam-pampianaran’ny Fiangonana nanaraka izany taty aoriana, no efa nahatakatra an-tsaina ny hevitry ny Anaran’Andriamanitra : Andriamanitra no hafenoan’ ny Misy sy ny fahalavorariana rehetra, tsy misy fiandohana sy tsy misy fiafarana. Avy Aminy anefa no nandraisan’ny zavaboary rehetra ny fisian’izy ireo sy ny fananan’izy ireo, Izy irery no isian’ny tenany ihany ary Izy avy amin’ny Tenany ihany no isiany manontolo.

III. Andriamanitra, “Ilay Misy”, dia Fahamarinana sy Fitiavana 

214. Andriamanitra, “Ilay Misy”, dia nanambara ny Tenany tamin’i Israely fa Ilay “manankarena famindram-po sy fahamarinana” (Eks 34,6). Samy manambara amin’ny fomba mifintina ny haren’ny anaran’Andriamanitra ireo fomba fiteny anankiroa ireo. Ao amin’ny tsanganasany rehetra Andriamanitra no mampiseho ny fahalemem-panahiny, ny hatsaram-pony, ny fahasoavany, ny fitiavany ;  nefa koa ny fahatokiany, ny faharetany, ny tsy fivadihany, ny fahamarinany. “Misaotra ny anaranao aho, noho ny fitiavanao sy ny fahamarinanao” (Sal 138,2)[29]. Izy no Fahamarinana, satria “Andriamanitra dia Fahazavana, ary tsy misy haizina akory ao Aminy” (1 Jo 1,5) ; “Fitiavana” Izy, araka ny ampianaran’i Joany ap˘st˘ly izany (1 Jo 4,8).

Fahamarinana  Andriamanitra   

215. “Fahamarinana ny foto-piandohan’ny teninao ! Ho mandrakizay ny fahamarinan’ny hevitrao” (Sal 119,160). “Eny, ry Tompo Andriamanitra, Ianao no Andriamanitra, ny teninao no fahamarinana” (2 Sam 7,28) ; izany no mahatonga ny fampanantenan’Andriamanitra ho tontosa lalandava[30]. Fahamarinana rahateo ihany Andriamanitra, tsy mety mamitaka ny teniny. Noho izany, azo atao ny manolo-tena amim-pianteherana tanteraka amin’ny fahamarinana sy amin’ny tsy fivadihan’ny teniny amin’ny zavatra rehetra. Ny fiandohan’ny fahotana sy ny fahalavoan’ny olombelona dia ny laingan’ny mpaka fanahy izay nitarika fisalasalana ny amin’ny Tenin’Andriamanitra, ny amin’ny fahalemem-panahiny ary ny amin’ny tsy fivadihany. 

216. Ny fahamarinan’Andriamanitra  no fahendreny izay mibaiko ny filaminana manontolo eo amin’ny zavaboary sy eo amin’ny fitondrana an’izao tontolo izao[31]. Andriamanitra  izay hany nahary ny lanitra sy ny tany[32], no hany afaka manome ny fahalalana marina ny zavatra rehetra noarýna, amin’ny fifandraisany Aminy[33]

217. Marina koa Andriamanitra rahefa manambara ny Tenany Izy : “fitambaram-pampianarana ny marina” (Mal 2,6) ny fampianarana avy Aminy. Rahefa haniraka ny Zanany eo amin’izao tontolo izao Izy, dia ny “mba hijoro ho vavolombelon’ny Fahamarinana” (Jo 18,37) : “Fantatsika fa tonga ny Zanak’Andriamanitra, ary Izy no nanome antsika ny fahazavan-tsaina, mba hahalalantsika an’ilay Marina” (1 Jo 5,20)[34].

Fitiavana Andriamanitra 

218. Teny am-pamakivakiana ny tantarany no nahafahan’i Israely nahita fa tsy nisy afa-tsy antony anankiray no nanambarÓn’Andriamanitra ny Tenany taminy, sy nifidianany azy teo anivon’ny firenen-drehetra mba ho Azy : ny fitiavany maimaim-poana[35]. Ary dia tsapan’i Israely tamin’ny alalan’ny mpaminaniny fa mbola noho ny fitiavana no tsy nitsaharan’Andriamanitra namonjy azy[36], sy ny namindrany fo taminy tamin’ny fivadihany mbamin’ny fahotany[37]

219. Ny fitiavan’Andriamanitra  an’i Israely dia oharina amin’ny fitiavan-dray ny zanany[38]. Mahery kokoa noho ny fitiavan-dreny ny zanany io fitiavana io[39]. Tia ny Vahoakany Andriamanitra, mihoatra noho ny itiavan’ny lehilahy ny malalany[40] ; handresy na dia hatramin’ny fivadihana faran’izay ratsy indrindra aza io fitiavana io[41] ; ho tonga hatrany amin’ny fanomezana sarobidy indrindra izany : “Tia an’izao tontolo izao Andriamanitra, ka nomeny ny Zanany tokana” (Jo 3,16).

220. “Mandrakizay” ny fitiavan’Andriamanitra (Iz 54,8) : “Satria mety hihataka ny tendrombohitra ary mety hihozongozona ny havoana, fa ny fitiavako Anao tsy mba hiala” (Iz 54,10). “Fitiavana mandrakizay no itiavako Anao ; izany no antony nampaharetako ny famindram-po Aminao” (Jer 31,3). 

221. Mbola lasa lavidavitra kokoa aza i Md Joany tamin’izy nanamarina hoe : “Andriamanitra dia Fitiavana” (1 Jo 4,8.16) : ny Tenan’Izy Andriamanitra rahateo ihany no Fitiavana. Tamin’ny nanirahan’Andriamanitra ny Zanany Lahitokana sy ny Fanahy Fitiavana, rahefa feno ny fotoana, no nanambarÓny ny tsiambaratelony lalina indrindra[42] : Izy Tenany rahateo ihany dia fifanakalozam-pitiavana mandrakizay : Ray, Zanaka sy Fanahy Masina, ary nanendry antsika Izy mba hiombona anjara amin’izany.

IV. Ny vokatry ny finoana an’Andriamanitra Tokana

222. Ny mino an’Andriamanitra  Tokana sy ny tia Azy amin’ny maha-Izy Azy manontolo, dia mitera-bokatra tsy hita noanoa ho an’ny fiainantsika manontolo : 

223. Dia ny mahalala ny halehiben’Andriamanitra sy ny fahamboniany : “Eny, lehibe tokoa Andriamanitra fa mihoatra ny fahalalantsika Izy” (J˘ba 36,26). Izany indrindra no tsy maintsy “anompoana voalohany”[43] an’Andriamanitra. 

224. Dia ny miaina amin’ny fahaiza-misaotra sy mankasitraka : Amin’ny maha- Tokana an’Andriamanitra, dia avy Aminy avokoa izay rehetra maha-isika antsika sy izay rehetra ananantsika : “Inona no anananao ka tsy noraisinao ?” (1 K˘r 4,7). “Inona no havaliko ny Tompo noho ny soa rehetra nataony tamiko ?” (Sal 116,12).

225. Dia ny mahalala ny firaisan’ny olombelona rehetra sy ny fahamendrehany marina : natao “mitovy endrika sy mifanahaka amin’Andriamanitra” (Jen 1,26) izy rehetra. 

226. Dia ny mampiasa tsara ny zavaboary : ny finoana an’Andriamanitra Tokana no mitondra antsika hampiasa ny zava-drehetra ankoatra Azy, raha toa izany mampanatona antsika Azy, sy mitaona antsika tsy hiraiki-po amin’ izany, raha toa izany mampanalavitra antsika Azy[44] :

Ry Tompoko sy Andriamanitro, esory amiko izay rehetra mampanalavitra ahy Aminao. Ry Tompoko sy Andriamanitro, omeo ahy izay rehetra mampanatona ahy Aminao. Ry Tompoko sy Andriamanitro, vahao amin’ny fatotra mamatotra ny tenako aho, mba hanolorako ny tenako manontolo Aminao[45].

227. Dia ny matoky an’Andriamanitra amin’ny fisehon-javatra rehetra, na dia amin’ny fahoriana sy ny loza aza. Maneho izany amin’ny fomba mampitolagaga ny vavak’i Mb Terezin’i Jesoa hoe :

Aoka tsy hisy na inona na inona hampiahiahy sy hampitebiteby anao.
Aoka tsy hisy na inona na inona hampatahotra sy hampivadi-po anao.
Mihelina avokoa izao rehetra izao, fa  tsy miova Andriamanitra
Ahazoana ny zavatra rehetra ny faharetana.
Izay manana an’Andriamanitra tsy ory na inona na inona.
Andriamanitra  irery ihany dia ampy[46].

 

FAMINTINANA

228. “Mihainoa, ry Israely, ny Tompo Andriamanitrao no Tompo Tokana ... (Det 6,4 ; Mk 12,29). Tsy maintsy ho tokana Ilay Misy, izany hoe tsy manan-tsahala.(…) Raha tsy tokana Andriamanitra dia tsy Andriamanitra Izy[47].

229. Ny finoana an’Andriamanitra no mitarika antsika hitodika any Aminy irery, ho any amin’Ilay voaloham-piandohantsika sy fara-fiafarÓntsika, ary tsy misy tiana kokoa noho Izy na asolo Azy.

230. Andriamanitra, tamin’ny nanambarÓny ny Tenany, dia mijanona ho mistery tsy hay ambara : Raha takatry ny sainao Andriamanitra, dia tsy Andriamanitra Izy[48].

231.Ny Andriamanitry ny finoantsika dia manambara ny Tenany ho Ilay izay misy eo ; nampahafantariny fa Izy no Ilay manankarena famindram-po sy fahamarinana (Eks 34,6). Ny Tenany rahateo Fahamarinana sy Fitiavana.

 

Paragrafy 2. Ny Ray

 

I. “Amin’ny anaran’ny Ray sy ny Zanaka sy ny Fanahy Masina” 

232. Natao batemy “amin’ny anaran’ny Ray sy ny Zanaka sy ny Fanahy Masina” (Mt 28,19) ny kristianina. Talohan’izany, novalian’izy ireo hoe “Inoako tokoa” ny fanontaniana intelo izay nangatahana azy ireo hanambara ampahibemaso ny finoan’izy ireo ny Ray, ny Zanaka sy ny Fanahy Masina : “Miorina amin’ny Trinite ny finoan’ny kristianina rehetra”[49].

233. Natao batemy amin’ny “anaran’ ” ny Ray sy ny Zanaka sy ny Fanahy Masina ny kristianina, fa tsy amin’ny “anaran’ ” izy ireo[50] satria tsy misy afa-tsy Andriamanitra tokana, ny Ray Mahefa ny zavatra rehetra sy ny Zanany tokana ary ny Fanahy Masina, dia ny Trinite Masina Indrindra izany.

234. Ny misterin’ny Trinite Masina Indrindra no mistery foiben’ny finoana sy ny fiainana kristianina. Io no misterin’Andriamanitra ao amin’ny Tenany ihany. Io izany no loharanon’ny mistery hafa rehetra momba ny finoana, fahazavana izay mitsilo azy ireo. Io no fampianarana fototra indrindra sy tsy azo avela indrindra amin’ny “ambaratongam-pahamarinan’ny finoana”[51]. “Ny tantaram-pamonjena manontolo dia tsy hafa, fa tantaran’ny fanabeazan’ Andriamanitra, amin’ny alalan’ny fomba maro sy amin’ny alalan’ny sain’ny olombelona, momba ny Tenany marina sy tokana, Ray, Zanaka sy Fanahy Masina, manambara tena sy mamerim-pihavanana ary miray amin’ny olombelona izay nibirioka noho ny fahotana”[52].

235. Amin’ity paragrafy ity, hovelabelarina amin’ny teny fohy ny hoe : fomba ahoana no nanambarÓna ny misterin’ny Trinite Sambatra (I) ? Fomba ahoana no nandrafetan’ny Fiangonana ny rijan-tenin’ny fitambaram-pampianaram-pinoana momba io mistery io (II) ? Ary farany, fomba ahoana no nanatanterahan’Andriamanitra Ray tamin’ny fanirahany ny Zanaka sy ny Fanahy Masina, ny “fandaharany feno fitiavana” momba ny fahariana, ny fanavotana ary ny fanamasinana (III) ? 

236. Ny  Aban’ny Fiangonana, dia manavaka ny hevitry ny teny hoe Theologia sy ny hoe Oikonomia, ka ny teny voalohany dia ilazana ny misterin’ny fiainana lalina iainan’Andriamanitra-Trinite ; ny faharoa no ilazana ny tsanganasa rehetra ataon’ Andriamanitra izay anambarÓny ny Tenany sy ampitÓny ny fiainany. Amin’ny alalan’ny Oikonomia no anambarÓna amintsika ny Theologia ; raha avadika ny filaza azy, ny Theologia no manazava ny Oikonomia manontolo. Ny tsanganasan’ Andriamanitra dia manambara  ny Fisiany ao amin’ny Tenany ihany ; raha avadika ny filaza azy, ny misterin’ny Fisian-tenany lalina no manazava ny fahatakarana ny tsanganasany rehetra. Misy ifanahafany amin’izany ny amin’ny olombelona samy olombelona. Asehon’ny asa amam-pitondran-tenany ny maha-olona ny olona ary arakaraka ny ahalalantsika tsara ny olona iray no ahatakarantsika tsara ny asa amam-pitondran-tenany.

237.Ny Trinite dia misterin’ny finoana amin’ny dikany ara-bakiteny, iray amin’ ireo “mistery miafina ao amin’Andriamanitra, izay tsy mety ho fantatra raha tsy nambara avy any ambony”[53]. Marina fa namela mariky ny fisiana maha-Trinite Azy Andriamanitra tamin’ny tsanganasam-pahariany sy tamin’ny FanambarÓny nandritra ny Testamenta Taloha. Kanefa ny halalin’ny Fisian’ny Tenany maha-Trinite Masina Azy dia anisan’ny mistery tsy takatra amin’ny fahalalan’ny saina fotsiny izao, ary na dia tamin’ny finoan’i Israely talohan’ny Fahatongavan’ny Zanak’Andriamanitra ho nofo sy ny fanirahana ny Fanahy Masina aza.

II. Ny fanambarÓna an’Andriamanitra  ho Trinite

Ny Ray nambaran’ny Zanaka

238. Fantatra amin’ny antokom-pinoana maro ny fiantsoana an’Andriamanitra ho “Ray”. Matetika, heverina ho “rain’ireo andriamanitra sy ny olombelona” ny maha-Andriamanitra. Tany Israely, antsoina hoe Ray Andriamanitra amin’ ny maha-Mpahary an’izao tontolo izao Azy[54]. Ray Andriamanitra, fa indrindra noho ny fanekem-pihavanana sy ny fanomezana ny LalÓna tamin’i Israely “zanany lahimatoa” (Eks 4,22). Antsoina koa hoe Rain’ny Mpanjakan’i Israely Izy[55]. Izy indrindra koa no “Rain’ny mahantra”, ny kamboty sy ny mananotena, izay eo ambany fiarovany be fitiavana[56].

239. Amin’ny fanononanaan’Andriamanitra amin’ny anarana hoe “Ray”, dia ireto toetra roa ireto indrindra no ambaran’ny fiteny ara-pinoana : sady voaloham-piandohan’ny zava-drehetra sy tompom-pahefana ambony tsy taka-polopolorina Andriamanitra, no hatsaram-panahy sy fiahiana ombam-pitiavana amin’ny zanany rehetra. Izany fanehoam-pitiavana maha-Raiamandreny an’Andriamanitra  izany dia mety haseho an-tsary koa amin’ny alalan’ny endrika an’ohatra ny reny[57] izay manondro bebe kokoa ny maha-ao anaty tanteraka an’Andriamanitra sy ny fifandraisana lalina misy eo Aminy sy ny zavaboariny. Ny fiteny ara-pinoana no manovo araka izany ao amin’ny fahalalana azo tamim-pahazarana maha-olombelona ny ray aman-dreny izay azo lazaina ho solontena voalohan’Andriamanitra ho an’ny olombelona. Kanefa izany fahalalana azo tamim-pahazarana izany, dia milaza koa fa amin’ny maha-olombelona ny ray aman-dreny dia mety diso ary mety hanimba ny endrika maha-ray sy maha-reny azy izy ireo. Koa noho izany, mety ny mampahatsiahy fa Andriamanitra dia mihoatra ambony dia ambony noho ny fanavahan’ny olombelona ny amin’ny maha-lahy sy maha-vavy. Sady tsy lehilahy no tsy vehivavy Izy, fa Andriamanitra. Mihoatra ambony dia ambony koa noho ny maha-ray sy ny maha-reny[58] ny olombelona Izy, sady mijanona ho fiandohana sy ho fetra amin’izany[59] : tsy misy olona afaka hilaza hoe ray tahaka ny maha-Ray an’ Andriamanitra.

240. Tamin’ny teny tsy mbola fandre no nanambarÓn’i Jesoa fa Andriamanitra  dia “Ray” : Tsy izany fotsiny Izy amin’ny maha-Mpahary Azy, fa Ray mandrakizay Izy amin’ny fifandraisany amin’ny Zanany tokana, izay tsy Zanaka mandrakizay raha tsy mifandray amin’ny Ray : “Tsy misy mahalala ny Zanaka afa-tsy ny Ray ; ary tsy misy mahalala ny Ray afa-tsy ny Zanaka sy izay tian’ny Zanaka hanehoana Azy” (Mt 11,27).

241. Izany no antony ieken’ny ap˘st˘ly an’i Jesoa ho “ilay Teny izay tao amin’ Andriamanitra hatramin’ny voalohany ary Andriamanitra mihitsy” (Jo 1,1), ho “endrik’ilay Andriamanitra tsy hita maso” (K˘l 1,15), ho “ilay famirapiratan’ny voninahiny sy sarin’ny fisia-maha-izy ny Tenany” (Heb 1,3).

242. Eo am-panarahana azy ireo, araka ny lovam-pampianaran’ny ap˘st˘ly, dia niaiky ny Fiangonana, tamin’ny taona 325, tao amin’ny K˘nsily ekiomenika voalohan’i NicÚe, fa “iray fombam-pisia-maha-izy”[60] amin’ny Ray ny Zanaka, izany hoe Andriamanitra iray ihany miaraka Aminy. Ny K˘nsily ekiomenika faharoa, nivory tao Constantinople tamin’ny taona 381, dia mitazona io fomba fiteny io tamin’ny fandrafetana ny rijan-tenin’ny Fiekem-pinoan’i NicÚe, ary niaiky “ilay Zanaka Lahitokan’Andriamanitra, teraky ny Ray talohan’ny taona rehetra, fahazavana avy amin’ny fahazavana, Andriamanitra marina avy amin’Andriamanitra marina, nateraka fa tsy natao, iray fombam-pisia-maha-izy amin’ny Ray”[61].

Ny Ray sy ny Zanaka nambaran’ny Fanahy Masina

243. Talohan’ny Pakany, nambaran’i Jesoa ny fanirahana ny “Parakleto hafa” (Mpiaro), dia ny Fanahy Masina izany. Efa niasa Izy hatramin’ny fahariana an’izao tontolo izao[62], “niteny tamin’ny alalan’ny mpaminany”[63] fahiny, ary izao Izy dia eo anilan’ny mpianatra sy ao amin’izy ireo[64], mba hampianatra azy ireo[65] sy hitarika azy ireo “ho amin’ny marina rehetra” (Jo 16,13). Ny Fanahy Masina izany no nambara ho ilay Olona iray hafa-Andriamanitra  raha oharina amin’i Jesoa sy ny Ray. 

244.Ny fiandohan’ny Fanahy Masina hatramin’ny mandrakizay, dia voaseho amin’ny fanirahana Azy teto an-tany. Ny Fanahy Masina izay nirahin’ny Ray tamin’ny anaran’ny Zanaka tao amin’ny ap˘st˘ly sy ny Fiangonana, dia nirahin’ny Tenan’Izy Zanaka koa, nony tafaverina teo amin’ny Ray Izy[66]. Ny fanirahana ny Tenan’Izy Fanahy Masina taorian’ny fanomezam-boninahitra an’i Jesoa[67], dia manambara feno ny misterin’ny Trinite Masina. 

245. Ny finoana ap˘st˘lika momba ny Fanahy Masina, dia nankatoavin’ny K˘nsily ekiomenika faharoa tamin’ny taona 381, tao Constantinople : “Mino ny Fanahy Masina isika, izay Tompo sy manome ny aina; avy amin’ny Ray Izy”[68]. Amin’izany no aneken’ny Fiangonana ny Ray ho “loharano ipoirana sy fiandohan’ny maha-Andriamanitra manontolo”[69]. Ny fiandohan’ny Fanahy Masina hatramin’ny mandrakizay anefa tsy hoe tsy misy fifamatorany amin’ny an’ny Zanaka : “Ny Fanahy Masina izay Olona fahatelon’ny Trinite, dia Andriamanitra, tokana sy mitovy amin’ny Ray sy ny Zanaka, iray fisia-maha-izy ary koa iray fomba aman-toetra (…). Kanefa tsy azo lazaina hoe Fanahin’ny Ray ihany Izy, fa sady Fanahin’ny Ray Izy no Fanahin’ny Zanaka”[70]. Ny Fiekem-pinoan’ny Fiangonana, tamin’ny K˘nsily tao Constantinople, dia manambara hoe : “Tsaohina sy omem-boninahitra, miaraka amin’ny Ray  sy ny Zanaka Izy”[71].

246. Miaiky ny lovam-pampianarana latinina momba ny Izaho mino, fa “avy amin’ny Ray sy avy amin’ny Zanaka (filioque)” ny Fanahy Masina. Nabaribarin’ny K˘nsily tao Florence, tamin’ny taona 1438, fa : “Ny Fanahy Masina dia manana ny foto-pisiany sy ny fisian-tenany, izay sady avy amin’ny Ray no avy amin’ny Zanaka, ary Izy dia avy amin’ny Ray sy avy amin’ny Zanaka mandrakizay, avy amin’ny Foto-piandohana iray ihany sy avy amin’ny foto-pisiam-panahy iray ihany ... Ary satria izay rehetra an’ny Ray, dia ny Tenan’Izy Ray rahateo ihany no nanome izany tamin’ny Zanany Lahitokana, tamin’ny niterahany Azy, afa-tsy ny fisian-tenany maha-Ray Azy, ary na io fiandohan’ny Fanahy Masina avy amin’ny Zanaka io aza, dia ananan’ny Zanaka mandrakizay avy amin’ny Rainy izay niteraka Azy hatramin’ny mandrakizay”[72].

247. Ny fanamafisana marina ny hoe : “avy amin’ny Zanaka ny Fanahy Masina” (filioque), dia tsy hita ao amin’ny semboly nambara tamin’ny taona 381 tao Constantinople. Kanefa raha zohina ny lovam-pampianarana tranainy amin’ny teny latinina sy avy any Alexandrie, ilay semboly tamin’ny taona 381, dia efa nambaran’i Md LÚon Papa ho foto-pinoana sahady tamin’ny taona 447[73], talohan’ny nahalalan’i R˘ma sy nandraisany izany tamin’ny taona 451 tao amin’ny K˘nsilin’i ChalcÚdoine. Ny fampiasana an’io rijan-teny io tao amin’ny Izaho mino dia voaray tsikelikely tao amin’ny litorzia latinina (teo anelanelan’ny taonjato faha-8 sy faha-11). Ny fampidirana ny teny hoe filioque ao amin’ny Sembolin’i NicÚe-Constantinople tamin’ny litorzia latinina anefa, dia nampisy fifanolanana mandraka ankehitriny tamin’ny Fiangonana ďrt˘d˘ksa.

248. Ny lovam-pampianarana tatsinanana dia maneho avy hatrany ny toetra manokana maha-voaloham-piandohana ny Ray raha oharina amin’ny Fanahy. Ny lovam-pampianarana tatsinanana, amin’ny fiekena hoe : “avy amin’ny Ray” (Jo 15,26) ny Fanahy Masina, dia manamafy fa ny Fanahy Masina dia avy amin’ny Ray amin’ny alalan’ny Zanaka[74]. Ny lovam-pampianarana tandrefana dia maneho avy hatrany ny fiombonan’ny maha-iray fombam-pisia-maha-izy eo amin’ny Ray sy ny Zanaka, amin’ny filazana fa ny Fanahy Masina dia avy amin’ny Ray sy ny Zanaka (filioque). Lazainy amin’ny “fomba ara-dalÓna sy ara-pahamarinana”[75] izany, satria ny filaharana mandrakizain’ireo Olona-Andriamanitra  amin’ny fiombonan’ny maha-iray fombam-pisia-maha-izin’izy ireo dia mifono hevitra hoe  ny Ray no voaloham-piandohan’ny Fanahy amin’ny maha-“foto-piandohana tsy misy fiandohana”[76] Azy, nefa koa amin’ny maha-Rain’ny Zanaka Lahitokana ny Ray, dia miaraka Amin’Izy Ray “ilay fototra tokana izay iavian’ny Fanahy Masina”[77] ny Zanaka. Izany fifamenoana araka ny marina sy ny hitsiny izany, raha tsy nororitina, dia tsy nanimba ny fitovian’ny finoana amin’ny fisian’io mistery iaraha-mankato ihany io”.

III. Ny Trinite Masina, araka ny fitambaram-pampianaram-pinoana

Ny fiforonan’ny teny finoana momba ny Trinite Masina 

249. Ny marina nambara momba ny Trinite Masina dia hatrany am-piandohana no efa tao amin’ny fakan’ny finoana velon’ny Fiangonana, fa indrindra tamin’ny alalan’ny Batemy. Hita ao amin’ny fitsipi-pinoan’ny Batemy ny fitenim-panehoana izany, voarafitra amin’ny rijan-teny ao amin’ny toriteny, ny katesezy ary ny vavaky ny Fiangonana. Ny fandrafetana amin’ny rijan-teny toy izany dia efa hita ao amin’ny asa soratry ny ap˘st˘ly, izay porofon’ izany ity fiarahabana averina ao amin’ny litorzian’ny Eokaristia ity : “Ho aminareo rehetra anie ny fahasoavan’i Jesoa-Kristy Tompo sy ny fitiavan’ Andriamanitra ary ny firaisana amin’ny Fanahy Masina !” (2 K˘r 13,13)[78]

250. Nandritra ny taonjato voalohandohany, notadiavin’ny Fiangonana izay fomba filaza amin’ny rijan-teny mazavazava kokoa ny finoany mikasika ny Trinite, mba handalinana ny fahaizany manokana momba ny finoana sady mba hiarovana izany amin’ny hadisoan-kevitra izay mampivaona izany. Izany no tsanganasan’ny K˘nsily fahiny, nampian’ny asa ara-te˘l˘jian’ny Aban’ny Fiangonana ary notohanan’ny fahalalam-pinoana teo amin’ny vahoaka kristianina. 

251.Mba ho fandrafetana ny rijan-teny amin’ny teny finoana momba ny Trinite, dia tsy maintsy nanitatra fiteny azy manokana tamin’ny alalan’ny fahalalana avy amin’ny fil˘z˘fia ny Fiangonana : “fisia-maha-izy”, “olona” na “ny fisia-maha-olona”, “fifandraisana”, sns… Izany no natao, tsy hoe nampanaiky ny finoana amin’ny fahendren’olombelona tsy akory ny Fiangonana, fa nanome hevi-baovao, mbola tsy fandre, an’ireo teny ireo, mba hampahafantatra koa hatramin’izao ny mistery tsy hay ambara, “tsy taka-polopolorina amin’izay azontsika foronina ao an-tsaina amin’ny fari-pahaizan’olombelona”[79].

252. Ampiasain’ny Fiangonana ny teny hoe : “fisia-maha-izy” (antsoina indraindray koa hoe : “foto-pisiana”, na “fomba aman-toetra”), mba hilazana ny fisian-tenan’Andriamanitra amin’ny maha-tokana Azy ; ny teny hoe : “olona” na “fisia-maha-olona”, mba hilazana ny Ray, ny Zanaka sy ny Fanahy Masina amin’ny tena mampiavaka azy ireo ; ny teny hoe : “fifandraisana”, mba hilazana fa ny fiavahan’Izy ireo dia miorina indrindra amin’izay fifandraisan’ny andaniny sy ny ankilany izay.

Ny teny finoana momba ny Trinite Masina 

253. Tokana ny Trinite. Tsy miaiky ny fisiana andriamanitra telo isika, fa Andriamanitra  tokana ao amin’ny Olona telo : ny “Trinite Masina iray fombam-pisia-maha-izy”[80]. Tsy ifampizaran’ireo Olona-Andriamanitra ny maha-Andriamanitra  tokana, fa ny tsirairay amin’izy ireo dia Andriamanitra feno sy manontolo : “Ny Ray dia iray ihany amin’ny Zanaka, ny Zanaka dia iray ihany amin’ny Ray, ny Ray sy ny Zanaka dia iray ihany amin’ny Fanahy Masina, izany hoe Andriamanitra tokana ihany amin’ny fomba aman-toetra”[81]. Izany fisiana izany no an’ny tsirairay amin’ny Olona telo, izany hoe ny fisia-maha-izy, ny foto-pisiana na ny fomba aman-toetra maha-Andriamanitra”[82].

254. Tena miavaka tokoa amin’Izy ireo samy Izy ireo, ny tsirairay amin’ireo Olona-Andriamanitra. “Tokana Andriamanitra nefa tsy manirery[83].” “Ray”, “Zanaka”, “Fanahy Masina” : tsy anarana ilazana fotsiny ny fombafomban’ ny fisian-tenan’Andriamanitra izany, satria tena misy fiavahana mihitsy eo amin’Izy ireo samy Izy ireo : “Ilay izay Zanaka tsy Ray, ilay izay Ray tsy Zanaka, na ny Fanahy Masina tsy ilay izay Ray na Zanaka”[84]. Miavaka amin’ Izy samy Izy Izy ireo eo amin’ny fifandraisam-pototr’izy ireo : “Ny Ray no niteraka, ny Zanaka no nateraka, ny Fanahy Masina no avy amin’ny Ray sy ny Zanaka”[85]. Misy Olona Telo ny maha-Tokana an’Andriamanitra.

255. Mifandray amin’Izy ireo samy Izy ireo, ny tsirairay amin’ireo Olona-Andriamanitra. Ny fiavahana misy amin’ireo Olona tsirairay eo amin’Izy ireo samy Izy ireo dia miorina irery ihany amin’ireo fifandraisana izay mampifandray ny tsirairay amin’izy ireo amin’ny samy izy ireo, satria tsy mampisaraka ny maha-tokana an’Andriamanitra izany fiavahana misy izany: “Raha ny amin’ireo anarana tsirairay momba ireo Olona tsirairay, dia ny Ray mifandray amin’ny Zanaka, ny Zanaka mifandray amin’ny Ray, ny Fanahy Masina mifandray amin’Izy anankiroa ; raha ireo Olona telo no lazaina, dia ny fifandraisany no heverina amin’izany, fa raha ny fomba aman-toetra tokana na ny fisia-maha-izy kosa, dia izay inoana”[86]. Satria, “tokana ihany izy manontolo ao amin’Izy ireo ka tsy misy ahitana fifanoheram-pifandraisana ao aminy”[87]. “Noho izany maha-tokana izany, ny Ray dia ao amin’ny Zanaka manontolo, ao amin’ny Fanahy Masina manontolo ; ny Zanaka dia ao amin’ny Ray manontolo, ao amin’ny Fanahy Masina manontolo ; ny Fanahy Masina dia ao amin’ny Ray manontolo, ao amin’ny Zanaka manontolo”[88]

256. I Md GrÚgoire de Nazianze, izay antsoina koa hoe “ilay Te˘l˘jianina”, dia nanankina izao famintinana momba ny finoana ny Trinite Masina izao tamin’ireo katekomena tao Constantinople :

Alohan’ny zavatra rehetra, tahirizo tsara ho ahy io raki-tsoa napetraka io, fa ho an’izany no ahavelomako sy iadiako, miaraka amin’izany no tiako hahafatesana, izay mahatonga ahy hiaritra ny fahoriana rehetra sy hanao tsinontsinona ny fahafinaretana rehetra : ny tiako holazaina, dia ny fiekem-pinoana amin’ny Ray sy ny Zanaka sy ny Fanahy Masina. Ankiniko aminareo izany anio. Amin’ny alalan’izany no hanitrihako anareo ao anaty rano rahefa avy eo, sy hampiakarako anareo avy ao. Omeko anareo ho namana sy ho mpiaro ny androm-piainanareo manontolo izany fiekem-pinoana izany. Omeko anareo ilay Andriamanitra  tokana sady Mahery, dia ilay Tokana misy ao amin’ireo Telo, ary ao anatin’ireo Telo amin’ny fomba miavaka. Andriamanitra  tsy misy faha-samy hafa eo amin'ny fisia-maha-izy na fomba aman-toetra, tsy misy ambaratonga ambonimbony kokoa izay manandratra na ambaratonga ambanimbany kokoa izay manetry. (…) Telo tsy manam-petra ilay miray fomba aman-toetra tsy manam-petra. Andriamanitra  manontolo ny tsirairay dinihina ao amin’ny Tenany ihany (…), Andriamanitra Izy telo dinihina miaraka (…). Tsy mbola nanomboka nieritreritra ny maha-Tokana Azy aho, dia efa maninteraka ahy ao anatin’ny famirapiratany ny Trinite. Tsy mbola nanomboka nisaintsaina ny Trinite aho, dia efa nanenika ahy ny maha-tokana azy[89]

IV. Ny tsanganasan’Andriamanitra  sy ny fanirahana sahanin’ ny Trinite Masina 

257. “Ry Trinite fahazavana sambatra ! Ry Tokana hatrany am-boalohany”[90]. Hasambarana mandrakizay Andriamanitra, fiainana tsy manam-pahafatesana, fahazavana tsy mihena. Fitiavana Andriamanitra : Ray, Zanaka sy Fanahy Masina. An-kalalahana no itiavan’Andriamanitra hampitana ny voninahitry ny fiainany mahasambatra. Izany no “fandaharana lalin’ny safidim-pony” (Efez 1,9) izay nosaintsaininy talohan’ny fahariana an’izao tontolo izao tao amin’ny Zanany malala, ka “nanendreny antsika mialoha mba ho zanaka hatsangany amin’ny alalan’i Jesoa-Kristy” (Efez 1,5), izany hoe “hitovy endrika amin’ny Zanany” (R˘m 8,29) noho “ny Fanahim-pananganan-janaka” (R˘m 8,15). “Fahasoavana nomena talohan’ny taonjato rehetra” (2 Tim 1,9) izany fandaharana izany, ary teraka eo no eo avy amin’ny fitiavan’ ny Trinite. Miseho avokoa izany tamin’ny tsanganasa fahariana, tamin’ny tantaram-pamonjena manontolo taorian’ny fahalavoana, tamin’ny fanirahana ny Zanaka sy ny Fanahy Masina, ary mitohy amin’ny fanirahana ny Fiangonana[91].

258. Tsanganasa iombonan’ireo Olona telo-Andriamanitra ny fitantanam-pamonjen’Andriamanitra manontolo. Satria tahaka ny tsy ananan’ny Trinite afa-tsy fomba aman-toetra tokana sy mitovy no tsy ananany afa-tsy asa tokana sy mitovy koa[92]. “Tsy fototra telo fiandohan’ny zavaboary tsy akory ny Ray, ny Zanaka sy ny Fanahy Masina, fa foto-piandohana tokana ihany”[93]. Kanefa ny tsirairay amin’ireo Olona-Andriamanitra dia manao ny tsanganasa iombonana araka ny toetra manokana an’ny tsirairay avy. Araka izany no anaovan’ny Fiangonana fiekem-pinoana, manaraka ny Testamenta Vaovao[94] hoe : “Andriamanitra iray sady Ray, izay avy Aminy no isian’ny zavatra rehetra, Jesoa-Kristy Tompo iray, izay Aminy no isian’ny zavatra rehetra, Fanahy Masina iray, izay ao Aminy no isian’ny zavatra rehetra”[95]. Ny asan’ Andriamanitra momba ny Fahatongavan’ny Zanaka ho Nofo sy ny fanomezana ny Fanahy Masina indrindra no maneho ny toetra manokana an’ny tsirairay amin’ireo Olona-Andriamanitra.

259. Ny fitantanam-pamonjen’Andriamanitra manontolo, amin’ny maha-asa iombonana sady maha-asan’ny tsirairay azy, no mampahalala ny maha-izy manokana an’ireo Olona-Andriamanitra sy ny fomba aman-toetra tokan’izy ireo. Koa, fiombonana amin’ny tsirairay amin’ireo Olona-Andriamanitra ny fiainana manontolo kristianina, nefa tsy mampisaraka azy ireo velively. Ilay izay manome voninahitra ny Ray, manao izany amin’ny alalan’ny Zanaka ao amin’ny Fanahy Masina ; ilay izay manara-dia an’i Kristy, manao izany satria ny Ray no mitaona azy[96] ary ny Fanahy Masina no manetsika azy[97].

260. Ny tanjom-piafarÓn’ny fitantanam-pamonjen’Andriamanitra manontolo, dia ny fidiran’ny voary rehetra ao amin’ny firaisana lavorarin’ny Trinite Sambatra[98]. Kanefa manomboka izao ankehitriny izao isika no antsoina mba honenan’ny Trinite Masina Indrindra : “Raha misy tia Ahy, hoy ny Tompo, dia hitandrina ny teniko izy, ka ho tia azy ny Raiko, ary hankao aminy Izahay, ka hataonay fonenana ao aminy” (Jo 14,23) :

Ry Andriamanitra, Trinite izay tiako fatratra, ampio aho hanadino tanteraka ny tenako mba hiorenako ao Aminao, tsy mihontsina sy mandry ivohon’ny vato, toy ny hoe efa any amin’ny mandrakizay tokoa ny fanahiko ; aoka tsy hisy na inona na inona afaka hanakorontana ny fiadanako na mampiala ahy ao Aminao, ry ilay Tsimiovako, nefa aoka ny isa-minitra hitondra ahy lalindalina kokoa ao amin’ny misterinao ! Ampiadano ny fanahiko. Ataovy ao ny lanitrao, fonenana malalanao sy toeram-pialan-tsasatrao. Aoka aho tsy hamela Anao ao ho irery na oviana na oviana, fa aoka aho ho ao, manontolo, tsy ho rendremana amin’ny finoako, mitombin-tsaina tanteraka amin’ny vavaka ataoko, manolo-tena manontolo amin’ny asam-paharianao[99].

 

FAMINTINANA

261. Ny misterin’ny Trinite Masina Indrindra no mistery foiben’ny finoana sy ny fiainana kristianina. Andriamanitra irery ihany no afaka hanome antsika ny fahalalana ny amin’izany amin’ny nanambarÓny ny Tenany ho Ray, Zanaka sy Fanahy Masina.

262. Ny Fahatongavan’ny Zanak’Andriamanitra ho nofo, no manambara  fa Ray mandrakizay Andriamanitra, ary iray fombam-pisia-maha-izy amin’ ny Ray ny Zanaka, izany hoe : Andriamanitra  tokana ihany Izy ao amin’ ny Ray sy miaraka Aminy.

263. Ny fanirahana ny Fanahy Masina, izay nirahin’ny Ray amin’ny anaran’ ny Zanaka[100], ary nalefan’ny Zanaka avy amin’ny Ray (Jo 15,26), no manambara fa Andriamanitra tokana ihany miaraka amin’izy ireo ny Fanahy Masina. Tsaohina sy omem-boninahitra miaraka amin’ny Ray sy ny Zanaka Izy[101].

264. “Avy amin’ny Ray ny Fanahy Masina, amin’ny maha-foto-piandohana voalohany ny Ray, ary amin’ny alalan’ny fanomezana mandrakizay ataon’ny Ray ho an’ny Zanaka, dia avy amin’ny fiombonan’ny Ray sy ny Zanaka Izy[102].

265. Amin’ny alalan’ny fahasoavan’ny Batemy amin’ny Anaran’ny Ray sy ny Zanaka sy ny Fanahy Masina (Mt 28,19), no voantso isika handray anjara amin’ny fiainan’ny Trinite Sambatra, eto an-tany, ao anatin’ny haizim-pinoana, ary aorian’ny fahafatesana, ao anatin’ny fahazavana mandrakizay[103].

266. “Mifototra amin’izao ny finoana kat˘lika : mitsaoka an’Andriamanitra  tokana ao amin’ny Trinite, ary mitsaoka ny Trinite ao amin’ Andriamanitra Tokana, tsy mampifangaro ireo Olona, tsy mampisaraka ny fisia-maha-izy : satria, miavaka ny maha-Olona ny Ray, miavaka ny maha-Olona ny Zanaka, miavaka ny maha-Olona ny Fanahy Masina ; kanefa amin’ny Ray, amin’ny Zanaka ary amin’ny Fanahy Masina dia tokana ny maha-Andriamanitra, mitovy ny voninahitra, miara-mandrakizay ny fiandrianana[104].

267. Tsy azo sarahina amin’ny maha-izy azy, ireo Olona-Andriamanitra ; tsy azo sarahina toy izany koa izy ireo amin’izay ataony. Kanefa amin’ny asa tokana ataon’Andriamanitra, ny tsirairay dia samy maneho ny maha-izy azy avy ao amin’ny Trinite, indrindra eo amin’ny irak’Andriamanitra momba ny Fahatongavan’ny Zanaka ho nofo sy ny fanomezana ny Fanahy Masina.

Paragrafy 3. Ilay Mahefa ny zavatra rehetra

268. Amin’ny toetra rehetra maha-Andriamanitra, ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra Azy ihany no voalaza ao amin’ny Semboly : ny miaiky izany dia mitera-bokatra lehibe  ho amin’ny fiainantsika. Mino isika fa manenika an’izao tontolo rehetra izao izany, satria Andriamanitra izay nahary ny zavatra rehetra[105], dia mandidy sy manapaka ny zavatra rehetra sy mahavita ny zavatra rehetra ; heni-pitiavana izany, satria Raintsika Andriamanitra[106] ; mifono mistery izany, satria ny finoana irery ihany no ahafahana manavaka sy mandanjalanja izany rahefa “ao amin’ny fahalemena no isehon’ny heriny tanteraka” (2 K˘r 12,9)[107].

“Izay tiany hatao, vitany avokoa” (Sal 115,3) 

269. Imbetsaka ny Soratra Masina no manambara ny herin’Andriamanitra manenika an’izao tontolon’ny zava-drehetra izao. Fiantsoana Azy ny hoe “ilay Maherin’i Jak˘ba” (Jen 49,24; Iz 1,24 snm.), “ilay Tompon’ny tafika”, “ilay Matanjaka, ilay Mahery fo” (Sal 24,8-10). Raha Mahefa ny zavatra rehetra “any an-danitra sy ety an-tany” (Sal 135,6) Andriamanitra, dia satria Izy no nanao azy ireny. Na inona na inona izany tsy misy tsy vitany[108], ary Izy no mandamina ny tsanganasany araka ny sitrapony[109] ; Izy no Tompon’izao tontolo rehetra izao, izay nasiany fandaminana hanaiky Azy tanteraka sy ho azony ampiasaina malalaka. Izy no Tompon’ny tantara: Izy no mitondra ny fo sy ny fisehoan-javatra araka ny sitrapony[110] : “Hanompo Anao lalandava ny herinao lehibe, ary zovy no afaka manohitra ny herin’ny sandrinao?” (Fah 11,21).

“Mamindra fo amin’ny rehetra Ianao, satria mahefa ny zavatra rehetra” (Fah 11,23)

270. Ray Mahefa ny zavatra rehetra Andriamanitra. Mifanazava ny maha-Ray Azy sy ny maha-Mahefa Azy. Araka izany, asehony ny maha-Ray Mahefa ny zavatra rehetra Azy, amin’ny fomba fikarakarany ny zavatra ilaintsika[111], amin’ny fananganany antsika ho zanany (“Izaho ho Rainareo, ary ianareo ho zanako lahy sy ho zanako vavy, hoy ny Tompo Mahefa ny zavatra rehetra” 2 K˘r 6,18), ary farany, amin’ny Famindram-pony tsy misy fetra, satria mampiseho ny fahefany fara tampony Izy amin’ny famelana an-kalalahana ny fahotana.

271. Tsy misy jadona velively ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra an’Andriamanitra : “Ao amin’Andriamanitra ny fahefana sy ny foto-pisiana, ny sitrapo sy ny saina, ny fahendrena sy ny fahamarinana dia tokana ihany sy zavatra mitovy, hany ka tsy mety hisy zavatra amin’ny fahefan’Andriamanitra ka tsy ho tafiditra ao amin’ny sitrapo mahitsy an’Andriamanitra na ao amin’ny sainy hendry”[112].

Ny misterin’ny toa fahalemen’Andriamanitra 

272. Mety mandalo fitsapan-toetra amin’ny alalan’ny fahalalana azo tamim-pahazarana ny amin’ny ratsy sy ny fijaliana amam-pahoriana, ny finoana an’Andriamanitra ilay Ray Mahefa ny zavatra rehetra. Indraindray Andriamanitra toa ohatran’ny tsy eo sy tsy mahavita misakana ny ratsy. Nefa, nasehon’Andriamanitra Ray tamin’ny fomba mistery indrindra ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra Azy, tamin’ny fanetren-tenan’ny Zanany  an-tsitrapo sy tamin’ny Fitsanganany ho velona, izay avy amin’ izany no nandreseny ny ratsy. Araka izany, i Kristy nofantsihana teo amin’ny hazofijaliana no “herin’Andriamanitra sy fahendren’Andriamanitra. Fa izay toa hadalÓn’Andriamanitra dia hendry kokoa noho ny fahendren’olombelona, ary izay toa fahalemen’Andriamanitra dia mahery kokoa noho ny herin’olombelona” (1 K˘r 1,25). Tamin’ny Fitsanganan’i Kristy ho velona sy tamin’ny fanandratana Azy no “nampihariharian’ny Ray ny fiasan’ny heriny tsitoha” sy nampisehoany “ny fahefany mihoa-pampana ho antsika mpino” (Efez 1,19). 

273. Ny finoana irery no ahafahana mifikitra amin’ny lalana mifono misterin’ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra an’Andriamanitra. Io finoana io no mirehareha amin’ny fahalemeny mba hanintona ao aminy ny herin’i Kristy[113]. Amin’io finoana io, i Maria Virjiny no m˘dely tapitr’ohatra, izy izay nino fa “tsy misy tsy hain’Andriamanitra atao” (Lk 1,37), ary afaka nankalaza ny Tompo hoe : “Nanao zava-dehibe tamiko Ilay Mahefa, ary masina ny anarany” (Lk 1,49). 

274. “Koa tsy misy ny mety indrindra hanamafy orina ny finoantsika sy ny fanantenantsika, afa-tsy ny fiekena lalina voasokitra ao amin’ny fanahintsika fa tsy misy tsy hain’Andriamanitra atao. Satria izay rehetra  hatolotry [ny Izaho mino] antsika aty aoriana mba hinoana, na ireo zava-dehibe indrindra, na ireo zavatra tsy takatry ny saina indrindra, tahaka izany koa ireo zavatra ambony indrindra mihoatra noho ny lalÓna mahazatra  amin’ny voary, raha vantany vao mahazo fotsiny ny hevitra ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra an’Andriamanitra ny saintsika, dia mora aminy ny manaiky an’ireny ary tsy misy fisalasalana na kely aza”[114].

 

FAMINTINANA

275.Miaraka amin’i J˘ba, ilay olomarina, no iekentsika hoe : Fantatro fa Mahefa ny zavatra rehetra Ianao : vitanao ny manatanteraka izay heverinao (J˘ba 42,2).

276. Matoky ny porofo velona hita ao amin’ny Soratra Masina ny Fiangonana, ka manandratra matetika ny vavaka ataony amin’ Andriamanitra Mahefa ny zavatra rehetra sy mandrakizay (“ommipotens sempiterne Deus…”), amin’ny finoana mafy tsy voahozongozona  fa tsy misy tsy hain’Andriamanitra hatao (Lk 1,37)[115].

277.Maneho ny maha-Mahefa ny zavatra rehetra Azy Andriamanitra amin’ ny fampibebahana antsika amin’ny fahotantsika sy amin’ny famerenana antsika ho ao amin’ny fitiavany amin’ny alalan’ny fahasoavana : “Andriamanitra ˘, ny maharitra sy mamindra fo no ampisehoanao ny porofo fara tampon’ny herinao mahefa …”[116].

278. Raha tsy mino fa Mahefa ny zavatra rehetra ny fitiavan’Andriamanitra,  atao ahoana no fino fa ny Ray no afaka mampisy antsika, ny Zanaka no manavotra antsika, ny Fanahy Masina no manamasina antsika ?

 

Paragrafy 4. Ny Mpahary

279. “Tamin’ny voalohany, Andriamanitra nahary ny lanitra sy ny tany” (Jen 1,1). Ireo teny manetriketrika ireo no fiantombohan’ny Soratra Masina. Mamerina an’ireo teny ireo ny Sembolin’ny finoana amin’ny fiekena an’Andriamanitra Ray Mahefa ny zavatra rehetra ho “Mpahary ny lanitra sy ny tany”[117], “ny tontolon’ny zava-drehetra hita maso sy ny tsy hita maso”[118]. Hiresaka momba ny Mpahary izany aloha isika, avy eo ny fahariany, farany ny fahalavoana noho ny fahotana, izay nahatonga an’i Jesoa-Kristy ilay Zanak’Andriamanitra, hanarina antsika. 

280. Ny fahariana no fototry “ny fandaharana rehetra momba ny famonjen’ Andriamanitra”, “ny fiandohan’ny tantaram-pamonjena”[119], izay ao amin’i Kristy no fara tampon’izany. Raha ampifamadihana ny fomba filaza azy, dia hoe : ny misterin’i Kristy no fahazavana tanteraka mitsilo ny misterin’ny fahariana ; ny misterin’i Kristy no manambara ny tanjona tian-kotratrarina amin’ny filazana hoe : “tamin’ny voalohany, Andriamanitra nahary ny lanitra sy ny tany” (Jen 1,1) : hatrany am-piandohana izany no nitsinjovan’ Andriamanitra ny voninahitry ny fahariam-baovao ao amin’i Kristy[120]

281. Izany no mahatonga ny vakiteny rehetra amin’ny Alin’ny Paka, fankalazana ny fahariam-baovao ao amin’i Kristy, atomboka amin’ny tantaran’ny fahariana ; ao amin’ny litorzia bizantinina, io tantaran’ny fahariana io no anisan’ny vakiteny voalohany lalandava, mialoha ireo fety lehibe ankalazana ny Tompo. Araka ny filazan’ireo zokiolona, ny fampianarana katekomena ho amin’ny Batemy dia manaraka koa izany lalana izany[121].

I. Ny katesezy momba ny fahariana 

282. Manan-danja lehibe tokoa ny katesezy momba ny fahariana. Ny fototry ny fiainana maha-olona sy ny maha-kristianina mihitsy no voakasiny : satria izany no manazava ny valin’ny finoana kristianina amin’ny fanontaniana tsotra izay apetraky ny olona mandrakariva hoe : “Avy aiza isika ?” “Ho aiza isika ?” “Inona no fiandohantsika ?” “Inona no fiafarantsika ?” “Avy aiza ary ho aiza ny zavatra rehetra izay misy ?”. Tsy azo sarahina ireto fanontaniana roa ireto, dia ny an’ny fiandohana sy ny an’ny fiafarana. Ireo no manoritra tanteraka ny hevitra sy ny sori-dalan’ny fiainantsika mbamin’ny asa amam-pitondran-tenantsika.

283. Ny fanontaniana momba ny fiandohan’izao tontolo izao sy ny olombelona dia natao ho fototry ny fikarohana maro be ara-tsiansa izay mampitombo amin’ny fomba kanto dia kanto ny fahalalantsika momba ny taona sy ny halehiben’izao tontolo izao voarindra, ny fivoaran’ny zavamananaina, ny fipoiran’ny olombelona. Ireo fahitan-java-baovao ireo no mitaona antsika higaga bebe kokoa ny halehiben’ny Mpahary, hisaotra Azy noho ny tsanganasany rehetra sy noho ny fahaizana amam-pahendrena izay nomeny an’ireo manam-pahaizana sy ireo mpikaroka. Miaraka amin’i Sal˘m˘nina, afaka milaza izy ireo hoe : “Izy no nanome ahy ny fahaizana amam-pahalalana marina an’izay misy; Izy no nampahalala ahy ny firafitr’izao tontolo izao sy ny toetra manokana ananan’ireo singan-javatra (…) satria ny mpanao ny zavatra rehetra no nampianatra ahy, dia ny Fahendrena izany” (Fah 7,17-22).

284. Ny tombon-tsoa lehibe voatokana amin’ireny fikarohana ireny no mandrisika mafy amin’ny alalan’ny fanontaniana ivelan’ny mahazatra, izay mihoatra ny sehatra manokana amin’ny siansa momba ny zavaboary. Tsy dia ny mahalala fotsiny hoe : oviana ary ahoana no nipoiran’ny amin’ny maha-vaingan-javatra an’izao tontolo izao voarindra, na oviana no nisehoan’ny olombelona, no tokony hoheverina, fa ny marimarina kokoa, dia ny mahatsapa hoe : inona no hevitra raketin’ny fiandohana toy izany, raha kisendrasendra no nitondra azy, na anjara sy lahatra ary vintana jamba, na filana tsy fantatra anarana, na koa ilay Misy mihoatra ny tsapa sy ny hita, marani-tsaina sy tsara fanahy, antsoina hoe Andriamanitra! Ary raha avy amin’ny fahendrena sy ny hatsaran’Andriamanitra izao tontolo izao, nahoana no misy ny ratsy ? Avy aiza izany ? Iza no tompon’andraikitra amin’izany ? Ary misy fanafahana ve amin’izany?

285. Hatrany am-panombohany, ny finoana kristianina dia nampifanatrehana tamin’ny valin-teny tsy mitovy amin’ny azy mikasika ny fanontaniana momba ny fiandohana. Araka izany, hita ao amin’ireny antokom-pivavahana mbamin’ny kolontsaina fahiny ireny, ny angano maro be momba ny fiandohana. Ny fil˘z˘fy sasany, dia milaza fa ny zavatra rehetra no Andriamanitra, izao tontolo izao no Andriamanitra na ny fivoaran’izao tontolo izao no fivoaran’Andriamanitra (panthÚisme) ; ny hafa milaza fa izao tontolo izao dia fipoiram-pisiana ilain’Andriamanitra, amin’ny fikorianana avy amin’io loharano io sy amin’ny fiverenana ao aminy ihany; ny hafa indray manamafy ny foto-pisian’ny fiandohana mandrakizay anankiroa, ny Tsara sy ny Ratsy, ny Hazavana sy ny Maizina, mifanohitra tsy tapaka (dualisme, manichÚisme); araka ny sasantsasany amin’ireo foto-pisainana ireo, izao tontolo izao (fara fahakeliny ny tontolon’ny manam-batana), dia ratsy, vokatry ny fitotongana, ka noho izany hailika na hihoarana (gnose) ; ny hafa manaiky fa izao tontolo izao dia nataon’Andriamanitra, fa araka ny fomban’ny mpamboatra famantaranandro, izay nony vita dia nilaozany teo fotsiny (dÚisme) ; farany, ny hafa tsy manaiky mihitsy na dia kely aza ny maha-mihoatra ny tsapa sy ny hita ny fiandohan’izao tontolo izao, nefa izy ireo dia mahita ao amin’izany ny tena fiasa mazava ny tenan-javatra iray izay efa nisy lalandava (matÚrialisme). Ireo andranandram-pisainana ireo, dia mampiseho fa ny fanontaniana momba ny fiandohana dia mipetraka lalandava ary manerana ny tontolon’ny zavatra rehetra. Izany fikatsaham-pahalalana izany dia an’ny olombelona manokana. 

286. Marina fa afa-mahita sahady ny valim-panontaniana momba ny fiandohana ny sain’olombelona. Satria, ny fisian’Andriamanitra Mpahary dia mety ho fantatra tsy amim-pisalasalana amin’ny alalan’ny tsanganasany noho ny fahaizan’ny sain’olombelona[122], na dia mety hamaizinin’ny fahadisoam-piheverana sy simbÓny matetika aza izany fahalalana izany. Izany no antony mahatonga ny finoana hanamafy sy hanazava ny saina ao anatin’ny fahalalana marina an’ity fahamarinana ity : “Fantantsika amin’ny finoana fa ny Tenin’Andriamanitra no namoronana izao tontolo izao, fa tsy mba zavatra hita maso no nanaovana izao zava-miseho izao” (Heb 11,3). 

287. Ny fahamarinan’ny fahariana dia mavesa-danja tokoa ho an’ny fiainana manontolo ny olombelona, izay sitrak’Andriamanitra, ao anatin’ny halemem-panahiny, ny nanambara tamin’ny Vahoakany izay rehetra mahavonjy amin’ ny fahalalana momba an’io lafin-kevitra io. Ankoatra ny fahalalana voa-Janahary izay mety ho azon’ny sain’ny olona rehetra avy amin’ny Mpahary[123], dia nambaran’Andriamanitra tsikelikely tamin’i Israely ny misterin’ny fahariana. Izy izay nifidy ny patriarka, izay namoaka an’i Israely avy tany Ejipta, ary izay nahary azy sy nanabe azy[124], tamin’ny nifidianany an’i Israely, dia nanambara ny Tenany ho ilay izay manana ny vahoaka rehetra eran-tany ho azy, sy ny tany tontolo, sy nanambara ny Tenany ho ilay izay hany “nanao ny lanitra sy ny tany” (Sal 115,15 ; 124,8 ; 134,3).

288. Araka izany, ny fanambarÓna  ny fahariana, dia tsy azo sarahina amin’ny fanambarÓna sy ny fahatanterahan’ny fanekem-pihavanan’Andriamanitra, ilay Tokana, tamin’ny Vahoakany. Ny fahariana dia nambara ho ilay dingana voalohany  mankany amin’io fanekem-pihavanana io, ho porofo voalohany  sy manerana an’izao tontolo izao, maneho ny fitiavana Mahefa ny zavatra rehetra an’Andriamanitra[125]. Koa ny fahamarinan’ny fahariana dia miseho tamin-kery mitombo hatrany tamin’ny hafatry ny mpaminany[126], tamin’ny vavaka Salamo[127] sy litorzia, tamin’ny fandinihana ny fahendren’ny[128] Vahoaka voafidy.

289. Amin’ny tenin’ny Soratra Masina rehetra momba ny fahariana, dia manana toerana manokana ny toko telo voalohan’ny Jenezy. Raha amin’ny lafiny haisoratra, ireo lahatsoratra ireo dia mety hanana loharano fiaviana samihafa. Ny mpanoratra nahazo fitsilovana no nametraka ireny eo amin’ny fanombohan’ny Soratra, hany ka nasongadin’izy ireo tamin’ny fomba fiteny ny fahamarinan’ny fahariana, ny fiandohany sy ny fiafarÓny ao amin’ Andriamanitra, ny filaminany sy ny hatsarany, ny fiantsoana ny olombelona, ary farany ny loza aman’antambo ateraky ny fahotana sy ny fanantenam-pamonjena. Noho ireo teny ireo vakýna amin’ny fahazavan’i Kristy, ao anatin’ny firaisan’ny Soratra Masina sy ny Lovam-pampianarana velon’ny Fiangonana, dia mijanona ho hany loharano voalohany indrindra ho an’ny katesezy momba ny misterin’ny “fiandohana” ireo : fahariana, fahalavoana, fampanantenam-pamonjena.

II. Ny fahariana – tsanganasan’ny Trinite Masina

290. “Tamin’ny voalohany, Andriamanitra nahary ny lanitra sy ny tany” : zavatra telo no antitranterina amin’ireo teny voalohan’ny Soratra Masina ireo: nasian’Andriamanitra mandrakizay fiandohana ny zavatra rehetra izay misy ivelan’ny Tenany. Izy irery no mpahary (ny matoanteny hoe: “mahary” - bara amin’ny fiteny hebrio - dia manana mandrakariva an’Andriamanitra ho mpanao ny asa). Ny fitambaran’ny zavatra rehetra izay misy (ambaran’ny rijan-teny hoe “ny lanitra sy ny tany”), dia miankina amin’Ilay nampisy azy. 

291. “Tamin’ny voalohany ny Teny (…) ary Andriamanitra ny Teny. (…) Izy no nahariana ny zavatra rehetra, ary raha tsy Izy, tsy nisy ny voary rehetra” (Jo 1,1-3). Ambaran’ny Testamenta Vaovao fa Andriamanitra no nahary ny zavatra rehetra tamin’ny alalan’ny Teny Mandrakizay, dia ny Zanany malalany. Tao Aminy “no nahariana ny zavatra rehetra any an-danitra sy ety an-tany (…) : Taminy sy ho Azy no nahariana ny zavatra rehetra. Izy no talohan’ny zavatra rehetra, ary ao Aminy no aharetan’ny zavatra rehetra (K˘l 1,16-17). Hamafisin’ny finoan’ny Fiangonana toy izany koa ny asa faharian’ny Fanahy Masina : Izy no “mpanome aina”[129], “Fanahy Mpahary” (“Veni, Creator Spiritus”, “Avia, ry Fanahy Mpahary”), “Loharanon’ny soa rehetra”[130]

292. Ny asa faharian’ny Zanaka sy ny Fanahy, iray ihany amin’ny an’ny Ray sy tsy afa-misaraka, izay nisisika tsikelikely tao amin’ny Testamenta Taloha[131], sy voambara ao amin’ny Fanekem-pihavanana Vaovao, dia hamafisin’ny fitsipi-pinoan’ny Fiangonana mazava tsara : “Tsy misy afa-tsy Andriamanitra tokana (…) : Izy no Ray, Izy no Andriamanitra, Izy no Mpahary, Izy no Mpamorona, Izy no Mpandamina. Tamin’ny Tenany ihany no nanaovany ny zavatra rehetra, izany hoe tamin’ny Teniny sy tamin’ny Fahendreny”[132], “tamin’ny Zanaka sy ny Fanahy” izay toy ny “tanany”[133]. Koa, tsanganasa iombonan’ny Trinite Masina ny fahariana.

III. “Noarýna ho Voninahitr’Andriamanitra izao tontolo izao” 

293. Fahamarinana lehibe indrindra no tsy itsaharan’ny Soratra sy ny Lovam-pampianarana mampianatra sy mankalaza hoe : “Noarýna ho Voninahitr’ Andriamanitra izao tontolo izao”[134]. Nahary ny zavatra rehetra Andriamanitra, hoy i Md Bonaventure manazava, “tsy hoe mba hampitombo ny Voninahitra, fa mba haneho sy hampita izany Voninahitra izany”[135]. Satria tsy manana antony hafa mba hahary Andriamanitra, afa-tsy ny fitiavany sy ny hatsaram-pony : “Izany no fanalahidin’ny fitiavana izay nanokatra ny tanany mba hamoronany ny voary”[136]. Ary hoy ny K˘nsily voalohan’i Vatikana manazava : 
Ao anatin’ny hatsaram-pony sy noho ny heriny mahefa ny zavatra rehetra, tsy hoe mba hampitombo ny hasambarany, na hoe mba hahazo ny fahalavorariany, fa mba haneho izany amin’ny alalan’ireo haren-tsoa izay omeny ny zavaboariny, io Andriamanitra marina tokana io, tao anatin’ny fandaharana malalaka tanteraka, hatrany am-piandohan’ ny fotoana, no nahary indray miaraka avy amin’ny tsy misy ny voary roa tonta, dia ny manam-panahy sy ny manam-batana izany[137].
294. Ny Voninahitr’Andriamanitra dia ny hahatanteraka io fanehoana sy fampitana ny hatsaram-pony io, izay ho amin’izany no nahariana an’izao tontolo izao. Ny hanao antsika ho “zanaka atsangana amin’ny alalan’i Jesoa-Kristy : izany no fandaharana feno fitiavan’ny sitrapony ho famirapiratan’ny voninahitry ny fahasoavany” (Efez 1,5-6) : “Satria ny olona velona no Voninahitr’Andriamanitra, ary ny fahitana am-panahy an’Andriamanitra no fahaveloman’ny olona: raha ny fanambarÓn’Andriamanitra ny Tenany tamin’ ny fahariana aza, efa nahazoan’ny zava-miaina rehetra eto an-tany ny fiainana, vao mainka mampahazo ny fiainana an’izay mahita an’ Andriamanitra ny fisehoan’ny Ray amin’ny alalan’ny Teny”[138]. Ny tanjom-piafarÓn’ny fahariana dia Andriamanitra “izay Mpahary ny zavatra rehetra, hanjary ho “zavatra rehetra amin’izy rehetra” (1 K˘r 15,28), amin’ny fanomezana indray miaraka ny voninahiny sy ny fahasambarantsika”[139].

IV. Ny misterin’ny fahariana

Mahary amim-pahendrena sy amim-pitiavana Andriamanitra 

295. Mino isika fa noarýn’Andriamanitra araka ny fahendreny izao tontolo izao[140]. Tsy vokatry ny filana tsinontsinona izany, tsy vokatry ny anjara sy lahatra ary vintana jamba, na vokatry ny kisendrasendra. Mino isika fa avy amin’ny sitrapo malalak’Andriamanitra izay te hampandray anjara ny zavaboary amin’ny fisian-tenany, amin’ny fahendreny ary amin’ny hatsarany, izao tontolo izao : “Fa Ianao no nahary ny zavatra rehetra ; sitrakao hisy izy ireny, dia nisy izy ireny” (Ap˘k 4,11). “Akory ity hamaroan’ny tsanganasanao, ry Tompo ! Nataonao tamim-pahendrena avokoa izy rehetra” (Sal 104,24). “Tsara fo amin’ny olona rehetra ny Tompo, miantefa amin’ny tsanganasany rehetra ny fanehoam-pitiavany” (Sal 145,9).

Mahary “avy amin’ny tsy misy” Andriamanitra

296. Mino isika fa tsy mila na inona na inona efa nisy mialoha na mila  fanampiana Andriamanitra mba hahary[141]. Ny fahariana koa tsy hoe fipoiram-pisiana ilain’ny fisia-maha-izy an’Andriamanitra tsy akory[142].  Mahary an-kalalahana “avy amin’ny tsy misy” Andriamanitra[143] :

Inona no tokony hampitolagaga raha zavatra efa nisy mialoha no nakan’Andriamanitra an’izao tontolo izao ? Ny olona mpanao asa tanana, raha omena akora iray izy, dia afaka manao izay rehetra tiany hatao amin’izany. Fa ny herin’Andriamanitra kosa dia miseho indrindra rahefa miainga avy amin’ny tsy misy Izy mba hanao izay rehetra tiany hatao[144].

297. Ny finoana ny fahariana “avy amin’ny tsy misy” dia nohamarinin’ny Soratra Masina ho fahamarinana feno fampanantenana sy fanantenana. Araka izany no nankaherezin’ilay renim-pianakaviana ny zanany fito mirahalahy ho faty martiry :

Tsy fantatro hoe ahoana no nisehoanareo tao an-kiboko ; tsy izaho no nanome fanahy amam-piainana anareo ; tsy izaho no nanambatra ny foto-javatra iforonan’ny tenanareo tsirairay avy. Noho izany, ny Mpahary izao tontolo izao, izay namorona ny taranak’olombelona, sy niandohan’ny zavatra rehetra, dia mbola hamerina aminareo ny fanahy amam-piainana, noho ny famindram-pony, satria noho ny fitiavanareo ny lalÓnany no anaovanareo tsy ho zavatra ny tenanareo ankehitriny (…). Anaka, jereo ny lanitra sy ny tany, diniho izay rehetra ao aminy, ary fantaro fa Andriamanitra no nanao ireny avy amin’ny tsy misy, ary fomba toy izany koa no namoronana ny taranak’olombelona (2 Mak 7,22-23.28).

298. Satria afaka mahary avy amin’ny tsy misy Andriamanitra, dia afaka koa Izy, amin’ny alalan’ny Fanahy Masina, manome aim-panahy ho an’ny mpanota, amin’ny fahariana fo madio tsy misy pentina ao aminy[145], sy manome aim-batana ho an’ny nodimandry, amin’ny alalan’ny Fananganan-ko velona, Izy “izay mamelona ny maty sy miantso ny tsy misy ho amin’ny fisiana” (R˘m 4,17). Ary satria, amin’ny alalan’ny Teniny, afaka mampamirapiratra ny hazavana ao anatin’ny haizina[146] Izy, afaka koa manome ny fahazavan’ny finoana an’ireo izay tsy mahalala izany[147].

Tontolo mirindra sy tsara no noarýn’Andriamanitra 

299. Noho Andriamanitra nahary tamim-pahendrena, dia mirindra ny voary manontolo : “Nalaminao am-patrany, an-drefiny, an’isany ary an-danjany ny zavatra rehetra” (Fah 11,20). Natokana sy miantefa amin’ny olombelona endrik’Andriamanitra[148] ny voary manontolo,  dia ny olombelona izay voantso hifandray manokana amin’Andriamanitra, noho ireo voary manontolo noarýna tao amin’ny Teny mandrakizay sy tamin’ny alalany, dia ilay Teny “endrik’ilay Andriamanitra tsy hita maso” (K˘l 1,15). Ny saintsika, mifandray amin’ny fahaizan’ny Sain’Izy Andriamanitra, dia afaka mahazo an-tsaina izay ambaran’Andriamanitra amintsika amin’ny alalan’ny voariny[149], na marina aza fa mitaky ezaka lehibe sy ao anaty toe-tsaina feno fanetren-tena sy fanajana manoloana ny Mpahary sy ny tsanganasany izany[150].  Noho ny zavaboary avy amin’ny hatsaran’Andriamanitra, dia mandray anjara amin’ izany hatsarana izany izy (“Ary hitan’Andriamanitra fa tsara izany (…) tsara indrindra izany” : Jen 1,4.10.12.18.21.31). Satria sitrak’Andriamanitra ho fanomezana ho an’ny olombelona ny voary manontolo, ho lova izay natokana ho azy sy nankinina taminy. Imbetsaka ny Fiangonana no tsy maintsy niaro ny hatsaran’ny voary, anisan’izany ny tontolon’ny manam-batana, tontolo hita maso[151].

Mihoatra ambony dia ambony noho ny zavaboary Andriamanitra, nefa eo aminy 

300. Lehibe lavitra noho ny tsanganasany rehetra Andriamanitra[152]  : “Ambony lavitra noho ny lanitra ny fiandrianany” (Sal 8,2), “tsy misy fetra mihitsy ny fahalehibeazany” (Sal 145,3). Fa satria Izy no Mpahary tsy refesi-mandidy sy tsy voafatopatotra, foto-piandohan’izay rehetra misy, dia maninteraka hatrany amin’ny faran’izay lalina indrindra amin’ny zavaboariny rehetra Izy : “Ao Aminy no ananantsika ny fiainana, ny fahafaha-mihetsika ary ny fisiana” (Asa 17,28). Araka ny tenin’i Md Augustin : “Ambony noho ny amboniko indrindra Izy, ary lalina noho ny lalina indrindra”[153].

Mampaharitra sy mitondra ny zavaboary Andriamanitra 

301. Aorian’ny fahariana, tsy ilaozan’Andriamanitra  ho amin’izao fotsiny ny zavaboariny. Tsy ny maha-izy sy ny maha-misy fotsiny no omeny ny zavaboariny, fa ny mampaharitra lalandava ny fisian-tenany, ny manome azy hery manetsika, ary ny mitondra azy hatramin’ny farany. Ny miaiky izany fiankinana tanteraka miolotra amin’ny Mpahary izany, no loharanom-pahendrena amam-pahafahana, loharanon-kafaliana amam-pitokiana :

Eny, tianao avokoa izay rehetra misy, ary tsy misy na inona na inona halanao izay nataonao ; fa raha misy zavatra halanao, dia tsy ho noforoninao izany. Ary ahoana no hisian’ny zavatra iray sy haharetany, raha tsy sitrakao izany ? Na ahoana no nitahirizanao an’izay tsy nantsoinao ? Kanefa mitsimbina ny zavatra rehetra Ianao, satria Anao avokoa ny zavatra rehetra, ry Tompo sakaizan’ny fiainana (Fah 11,24-26).

V. Manatanteraka ny fandaharany Andriamanitra : ny fitahian’ Andriamanitra

302. Manana ny hatsarany sy ny fahalavorariany manokana ny zavaboary, kanefa tsy nataon’ny tanan’ny Mpahary ho tomombana avy hatrany izany. Noarýna amin’ny toetra mizotra tsikelikely (“in statu viae”) mankamin’ny fara fahalavorariana mbola hotratrarina araka izay nanendren’Andriamanitra azy ny zavaboary. Antsointsika hoe fitahian’Andriamanitra ny fandaminana izay itahiany ny zavaboariny mankany amin’io fahalavorariana io :

Miambina sy mitantana amin’ny alalan’ny fitahiany ny zavatra rehetra noarýny Andriamanitra, “mahatratra amin-kery ny fara vazan-tany hatramin’ ny ilany iray ka hatramin’ny ilany iray hafa, ary mandamina ny zavatra rehetra amim-kalemem-panahy” (Fah 8,1). Satria “mihanjahanja sy miharihary eo imasony ny zavatra rehetra” (Heb 4,13), na dia ireo izay hiforona avy amin’ny asa malalaka ataon’ny zavaboary aza[154].

303. Mitovy avokoa ny filazan’ny Soratra Masina : azo tsapain-tanana sy eo no eo avy hatrany ny fikolokoloan’ny fitahian’Andriamanitra, mikarakara ny zavatra rehetra, manomboka amin’ny zavatra faran’izay bitika ka hatramin’ ny zavatra lehibe miseho amin’izao tontolo izao sy amin’ny tantara. Amin-kery no ilazan’ny boky masina ny fahefan’Andriamanitra mandidy sy manapaka tanteraka amin’ny fizotran’ny zava-miseho: “Any an-danitra sy eto an-tany ny Andriamanitsika, ka ataony izay rehetra sitrany” (Sal 115,3) ; ary izao no voalaza momba an’i Kristy : “Raha mamoha Izy, tsy misy hahidy, ary raha manidy Izy, tsy misy hahavoha” (Ap˘k 3,7) ; “Misy fihevitra maro ao am-pon’ny olombelona, fa ny fandaharan’Andriamanitra  ihany no ho tanteraka” (Ohab 19,21).

304. Hita toy izany koa ny Fanahy Masina, mpanoratra voalohany ny Soratra Masina, mazÓna milaza  an’Andriamanitra  ho manao ny asa, fa  tsy misy fototra faharoa. Tsy  hoe “fomba fiteny” tany am-boalohany tany izany, fa fomba  lalina enti-mampahatsiaro ny fahambonian’Andriamanitra  sy ny maha-Tompo Azy tanteraka eo amin’ny tantara sy izao tontolo izao[155], ary manabe araka izany amin’ny fitokiana Aminy. Ny vavaka ao amin’ny Salamo no sekoly ambony amin’izany fitokiana izany[156]

305. I Jesoa dia mangataka ny fitokian-janaka amin’ny fitahian’ny Ray any an-danitra, izay mikarakara hatramin’ny zavatra kely ilain’ny zanany : “Noho izany, aza manahy ianareo manao hoe : inona no hohaninay ? inona no hosotroinay ? (…). Fantatry ny Rainareo izay any an-danitra fa ilainareo avokoa izany. Koa katsaho aloha ny Fanjakan’Andriamanitra  sy ny fahamarinany, dia homena izany rehetra izany ianareo ho fanampiny” (Mt 6,31-33)[157].

Ny fitahian’Andriamanitra  sy ny fototra faharoa

306. Andriamanitra no Tompo tsy refesi-mandidy amin’ny fandaharany. Amin’ ny fanatanterahany izany anefa, dia mampiasa koa ny fanampian’ny zavaboary Izy. Tsy midika ho famantaram-pahosana akory izany, fa famantarana ny halehibe sy ny hatsaram-pon’Andriamanitra Mahefa ny zavatra rehetra. Satria tsy ny hampisy ny zavaboariny fotsiny no nataon’ Andriamanitra, fa koa ny hasina ahafahan’izy ireo manao asa amam-pihetsika amin’ny alalan’ny tenan’izy ireo ihany, ho antony sy fototra ifampiankinan’ izy ireo amin’ny samy izy ireo, ka iarahan’izy ireo miasa, araka izany, amin’ny fanatanterahana ny fandaharany. 

307. Omen’Andriamanitra ho an’ny olombelona koa aza ny fahazoana mandray anjara an-kalalahana amin’ny fitahiany, amin’ny fanankinany tamin’izy ireo ny andraikitra “hizaka” ny tany sy hanjaka aminy[158]. Araka izany, omen’ Andriamanitra ny olombelona ny hahatonga azy ho manan-tsaina sy manam-pahafahana, mba hameno ny tsanganasa fahariana, handavorary avy amin’ izany ny firindran’ny soa ho azy ireo sy ho an’ny naman’izy ireo. Noho ny olombelona mpiara-miasa tsy mahazo an-tsaina matetika ny sitrapon’ Andriamanitra, dia afaka miditra amin’ny nahim-po amin’ny drafitr’ Andriamanitra izy ireo, amin’ny alalan’ny asan’izy ireo, ny vavak’izy ireo, nefa amin’ny alalan’ny fijalian’izy ireo koa[159]. Amin’izany indrindra no hahatongavan’izy ireo ho “mpiara-miasa amin’Andriamanitra” (1 K˘r 3,9)[160] sy amin’ny Fanjakany[161]

308. Fahamarinana tsy azo sarahina amin’ny finoana an’Andriamanitra  Mpahary ny hoe : Miasa amin’ny fampiasana amam-panetsehana manontolo ny zavaboariny Andriamanitra. Izy no mpanao voalohany izay miasa ao sy amin’ny alalan’ny fototra faharoa : “Satria Andriamanitra izay miasa ao amintsika no mahatonga antsika sady hanam-piniavana no hiasa mihitsy ho amin’ny fandaharam-pitiavany” (Filip 2,13)[162]. Tsy mampihena velively ny hasin’ny zavaboary fa manandratra azy izany fahamarinana izany. Nalaina avy amin’ny tsy misy tamin’ny alalan’ny hery sy ny fahendrena ary ny hatsaran’Andriamanitra izy, ka tsy mahefa na inona na inona raha sarahina amin’ny foto-piandohany, satria “levona ny zavaboary tsy misy an’ilay Mpahary”[163] ; vao mainka tsy afaka hahatratra ny tanjom-piafarÓny izy, raha tsy misy ny fanampian’ny fahasoavana[164].

Ny fitahian’Andriamanitra sy ny fanafintohinan’ny ratsy 

309. Raha Andriamanitra  ilay Ray Mahefa ny zavatra rehetra, Mpahary an’izao tontolo izao milamina sy tsara, no mikarakara ny zavaboariny rehetra, nahoana no misy ny ratsy ? Amin’izany fanontaniana izany, izay sady manery no tsy azo ihodivirana, sady mampijaly no mifono mistery, dia tsy misy valin-teny maika, ampy amaliana azy. Ny fitambaram-pinoan’ny kristianina no mitambatra ho valin’io fanontaniana io : ny hatsaran’ny voary, ny antambon’ny fahotana, ny fitiavan’Andriamanitra  mahari-pery izay tonga mialohan’ny olombelona amin’ny alalan’ny fanekem-pihavanany, amin’ny alalan’ny Fahatongavan’ny Zanany ho nofo mitondra fanavotana, amin’ny alalan’ny fanomezana ny Fanahy Masina, amin’ny alalan’ny famoriana ny Fiangonana, amin’ny alalan’ny herin’ny sakramenta, amin’ny alalan’ny antso ho amin’ny fiainana mahasambatra, izay amin’izany ny voary manam-pahafahana no asaina mialoha hankat˛, nefa afaka mandÓ koa izy ireo,  noho ny mistery mampihoron-koditra. Tsy misy tsirin-kevitra avy amin’ny hafatra kristianina izay tsy mitondra ampahana valin-teny amin’ny fanontaniana momba ny ratsy. 

310. Nahoana Andriamanitra no tsy nahary an’izao tontolo izao sady tomombana no tsy misy ratsy ao aminy na dia iray aza ? Araka ny fahefany tsy manam-petra, dia afaka mahary lalandava ny zavatra tsara kokoa hatrany Andriamanitra [165]. Kanefa ao anatin’ny fahendreny sy ny hatsarany tsy manam-petra no sitrak’Andriamanitra an-kalalahana nahary izao tontolo izao “amin’ ny toetra mivoatra miandalana” mankany amin’ny fara fahalavorariany. Izany fivoarana miandalana izany, ao anatin’ny fandaharan’Andriamanitra, dia misy miaraka amin’ny fisehoan’ny zavatra sasany ny fanjavonan’ny hafa, misy miaraka amin’ny lavorary indrindra ny tsy lavorary loatra koa, misy miaraka amin’ny fanorenana ny voary ny fandravana koa. Miaraka amin’ny tsara ara-batana dia misy koa izany ny ratsy ara-batana, raha tsy mbola mahatratra ny fahalavorariany koa ny zavaboary[166]

311. Ny anjely sy ny olombelona, zavaboary manan-tsaina sy manam-pahafahana, dia tsy maintsy mizotra mankany amin’ny anjaran’izy ireo farany amin’ny alalan’ny safidy malalaka sy ny fitiavana manan-tombo. Noho izany, afaka maniasia izy ireo, kanefa, ny tena marina, manota izy ireo. Toy izany no nidiran’ny haratsian-tsaina amam-panahy teto amin’izao tontolo izao, izay ratsy lavitra kokoa, tsy misy azo ampitahana azy amin’ny haratsiam-batana. Na mivantana na tsy mivantana, tsy Andriamanitra velively no antony nahatonga ny haratsian-tsaina amam-panahy[167]. Mamela ny ratsy hisy anefa Izy, amin’ny fanajana ny fahafahan’ny zavaboariny, ary, amin’ny fomba mistery, hainy ny misintona ny tsara avy amin’izany :

Satria, ilay Andriamanitra  Mahefa ny zavatra rehetra (…), noho Izy tsara sy fatratra tokoa, tsy ho namela na oviana na oviana ny ratsy na inona na inona hisy ao anatin’ny tsanganasany raha tsy ampy hery sy tsara Izy mba hamoahana ny tsara avy amin’io ratsy io ihany[168].

312. Araka izany, rahefa ela ny ela, mety ho tsikaritra fa Andriamanitra, ao anatin’ny fitahian’ny heriny mahefa ny zavatra rehetra, dia afaka misintona zava-tsoa avy amin’ny vokatry ny ratsy, na dia ara-panahy aza, nateraky ny zavaboariny : “Tsy ianareo, hoy i Josefa tamin’ny rahalahiny, no nandefa ahy taty, fa Andriamanitra ; (…) ny ratsy izay nokasainareo hatao tamiko, dia navadiky ny fandaharan’Andriamanitra  ho tsara mba hamonjena ny ain’ny vahoaka maro be” (Jen 45,8; 50,20)[169]. Avy amin’ny haratsiam-panahy faran’ny lehibe indrindra amin’izay natao hatr’izay, dia ny fandavana sy ny famonoana ny Zanak’Andriamanitra, vokatry ny fahotan’ny olombelona rehetra, no nisintonan’Andriamanitra, noho ny fahasoavany mihoa-pampana[170], ny lehibe indrindra amin’ny soa : ny fanandratana amim-boninahitra an’i Kristy sy ny Fanavotana antsika. Kanefa, ny ratsy tsy mety ho tsara.

313. “Ny zavatra rehetra dia entin’Andriamanitra  hahasoa izay tia Azy” (R˘m 8,28). Tsy mitsaha-manamafy ny fahamarinan’izany ny fanambarÓn’ny olomasina :

Araka izany, hoy i Mb CathÚrine de Sienne tamin’ “ireo tafintohina sy mikomy amin’izay zava-manjo azy ireo” : “Avy amin’ny fitiavana ny zavatra  rehetra, voalahatra ho amin’ny famonjena ny olombelona ny zavatra rehetra, tsy manao na inona na inona afa-tsy ho amin’izany tanjona izany Andriamanitra”[171].

Ary hoy i Md Thomas More, taloha kelin’ny namonoana azy ho martiry, nampionona ny zanany vavy : “Tsy misy zavatra na inona na inona tongatonga ho azy raha tsy sitrak’Andriamanitra  izany. Noho izany, izay rehetra  sitrany, na ratsy toy inona aza no fahitantsika an’izany, dia misy ny tsara kokoa ho antsika ao amin’izany”[172].

Ary hoy i Lady Julian of Norwich : “Tamin’ny alalan’ny fahasoavan’ Andriamanitra no nianarako fa tsy maintsy mifikitra mafy amin’ny finoana aho, ary mino mafy fa ho tsara ny zavatra rehetra … Ary dia ho hitanao fa ho tsara avokoa ny zavatra rehetra.” (“Thou shalt see thyself that all MANNER of thing shall be well[173].)

314. Mino mafy isika fa Andriamanitra no Tompon’izao tontolo izao sy ny tantara. Kanefa ny lalan’ny fitahian’Izy Tompo, matetika, no tsy fantatsika. Ary amin’ny farany, rahefa tapitra ny ampahan’ny fahalalantsika, rahefa hahita an’Andriamanitra  “mifanatrika” isika (1 K˘r 13,12), no ho fantatsika manontolo ny lalana, izay amin’izany, na dia eo am-pamakivakiana ny antambon’ny ratsy sy ny fahotana aza, no hitondran’Andriamanitra ny zavaboariny hatramin’ny fialan-tsasatr’io Sabata[174] mandrakizay io, fa ho an’izany moa no nahariany ny lanitra sy ny tany. 

 

FAMINTINANA

315.Tamin’ny fahariana an’izao tontolo izao sy ny olombelona no nanehoan’ Andriamanitra ny porofo voalohany sy manenika an’izao tontolo rehetra izao ny fitiavany manan-kery mahefa ny zava-drehetra sy ny fahendreny, ny fanambarÓna voalohan’ny fandaharany feno fitiavana, izay mahita ny zava-kinendriny amin’ny fahariana vaovao ao amin’i Kristy.

316. Na dia noheverina indrindra ho ny Ray aza no nisahana ny tsanganasa fahariana, dia fahamarinam-pinoana koa fa ny Ray, ny Zanaka sy ny Fanahy Masina no foto-piandohana tokana sy tsy azo sarahina amin’ny fahariana.

317. Andriamanitra irery no nahary an’izao tontolon’ny zava-drehetra izao, tamin-kalalahana sy mivantana, tsy nisy fanampiana na iray aza.

318. Tsy misy zavaboary na iray aza manana fahefana tsy manam-petra izay ilaina mba hahary araka ny hevi-teny fototry ny teny, izany hoe mahaforona sy mampisy izay tsy nananany mihitsy (miantso ho amin’ny fisiana avy amin’ny tsy misy[175]).

319. Nahary an’izao tontolo izao Andriamanitra mba haneho sy hampita ny voninahiny. Aoka ny zavaboary handray anjara amin’ny fahamarinany, amin’ny hatsarany ary ny hakantony, izany no voninahitra izay nahatonga an’Andriamanitra ho nahary azy ireo.

320. Andriamanitra izay nahary an’izao tontolo izao no mampaharitra azy ao anatin’ny fisiana amin’ny alalan’ny Teniny, dia ilay Zanany, izay manohana an’izao tontolo rehetra izao amin’ny teniny mahefa (Heb 1,3), sy amin’ny alalan’ny Fanahy Mpahary izay manome ny aina.

321. Ny Fitahian’Andriamanitra, dia tsy inona fa ny fandaharana amam-pandaminana izay itondrany amim-pahendrena sy amim-pitiavana ny zavaboary rehetra hatrany amin’ny tanjom-piafarÓn’izy ireo.

322. Taomin’i Kristy isika ho amin’ny fahatokian-janaka amin’ny fitahian’ ny Raintsika any an-danitra[176], ary averin’i Md Piera ap˘st˘ly izany : Ankino Aminy ny tebitebinareo rehetra, fa Izy no miahy anareo (1 Pi 5,7)[177].

323. Miasa amin’ny asa amam-pihetsiky ny zavaboary koa ny fitahian’ Andriamanitra. Omen’Andriamanitra fahazoana miara-miasa an-kalalahana amin’ny fandaharany ny olombelona.

324. Ny famelan’Andriamanitra hisian’ny haratsiam-batana sy ny haratsian-tsaina amam-panahy, dia mistery izay hazavainy amin’ny alalan’i Jesoa-Kristy, Zanany, maty sy nitsangan-ko velona, mba handresy ny ratsy. Ny finoana no manome antsika ny fitokiana marina fa tsy mamela ny ratsy hihatra Andriamanitra raha tsy mahatonga ny soa hivoaka avy amin’io ratsy io ihany Izy, amin’ny lalana izay tsy ho fantatsika tanteraka raha tsy any amin’ny fiainana mandrakizay.

 

Paragrafy 5. Ny lanitra sy ny tany

325. Manambara ampahibemaso ny Sembolin’ny ap˘st˘ly fa Andriamanitra  no “Mpahary ny lanitra sy ny tany”[178], ary milaza mazava ny Sembolin’i  NicÚe-Constantinople fa : “… ny tontolon’ny zava-drehetra na ny hita maso na ny tsy hita maso”[179].

326. Ao amin’ny Soratra Masina, ny fomba fiteny hoe : “lanitra sy tany” dia midika hoe izay rehetra misy, ny voary manontolo. Enti-manondro ny fifandraisana ao anatin’ny voary izay sady mampikambana no mampiavaka ny lanitra sy ny tany koa izany : “Ny tany” no tontolon’ny olombelona[180]. “Ny lanitra” na “ireo lanitra”, dia azo anondroana ny habakabaka[181], nefa koa ny “toerana” manokana an’Andriamanitra: “Rainay any an-danitra” (Mt 5,16)[182], ary noho izany koa, ny “lanitra” no voninahitra any am-parany any. Farany, ny teny hoe “lanitra” dia manondro ny “toeran’ “ny zavaboary ara-panahy  - ny anjely – izay manotrona an’Andriamanitra . 

327. Ny fiekem-pinoan’i K˘nsily fahefatra tao Latran dia manamafy fa Andriamanitra, “hatrany am-piandohan’ny fotoana, no nahary indray miaraka ny samy voary, avy amin’ny tsy misy, na ny voary ara-panahy na ny voary ara-batana, izany hoe ny anjely sy ny tontolon’ny tany ; manaraka izany, ny olombelona izay zavaboary mandray roa, itambaran’ny fanahy sy ny vatana”[183].

I. Ny anjely

Ny fisian’ny anjely – fahamarinam-pinoana 

328. Ny fisian’ny zavaboary fanahy, tsy manam-batana, izay antsoin’ny Soratra Masina amin’ny fiteny mahazatra hoe anjely, dia fahamarinam-pinoana. Sady mazava ny fanambarÓn’ny Soratra Masina sy ny firaisan-kevitry ny Lovam-pampianarana momba izany.

Iza moa izy ireo ?

329. I Md Augustin dia milaza ny momba azy ireo : ny hoe “Anjely” dia enti-manondro ny asa fa tsy ny toetra maha-izy. Manontany ianao hoe ahoana no iantsoana io toetra maha-izy io ? – Fanahy. Manontany ny asany ianao  ? – Anjely ; araka ny fisian-tenany, fanahy izy, araka izay ataony, anjely izy”[184]. Amin’ny maha-izy ny fisian’izy ireo manontolo, ny anjely no mpanompo sy mpitondra ny hafatr’Andriamanitra. Satria izy ireo mibanjina “tsy tapaka ny endriky ny Raiko izay any an-danitra” (Mt 18,10), izy ireo no “mpiasa mpampita ny teniny, sy mahavatra mihaino ny teniny” (Sal 103,20).

330.  Amin’ny maha-voary fanahy fotsiny azy ireo, dia ananany ny saina aman-tsitrapo : zavaboary manana ny maha-izy azy manokana izy ireo[185] ary tsy  mety maty[186].  Ihoaran’izy ireo amin’ny fahalavorariana ny voary rehetra hita maso. Ny famirapiratry ny voninahitr’izy ireo no manaporofo izany[187].

I Kristy “miaraka amin’ny anjeliny rehetra” 

331. I Kristy no foiben’ny tontolon’ny anjely, izay Azy : “Rahefa ho avy amim-boninahitra ny Zanak’olona hotronin’ny anjeliny rehetra …” (Mt 25,31). Azy izy ireo satria noarýna tamin’ny alalany sy ho Azy : “Satria tao Aminy no nahariana ny zavatra rehetra any an-danitra sy ety an-tany, dia ny hita maso sy ny tsy hita maso : fiandrianana, fiamboniana, fanapahana, fahefana ; Taminy sy ho Azy no nahariana ny zavatra rehetra” (K˘l 1,16). Azy tanteraka tokoa izy ireo satria nataony ho mpitondra hafatra amin’ny fandaharam-pamonjeny : “Moa tsy fanahy manompo va izy rehetra” nirahina hanao fanompoana ho an’ireo izay handova ny famonjena ?” (Heb 1,14).

332. Teo izy ireo, nanomboka tamin’ny fahariana[188] sy tamin’ny tantaram-pamonjena manontolo, nanambara mialoha lavitra na akaiky io famonjena io sy nampiasa ny fandaharan’Andriamanitra tamin’ny fanatanterahana izany : nanidy ny varavaran’ny paradisa an-tany izy ireo[189],  niaro an’i L˘ta[190], namonjy an’i Agara sy ny zanany[191], nanakana ny tanan’i Abrahama[192] ; andraiki-panompoan’izy ireo ny nampita ny lalÓna[193], nitari-dalana ny Vahoakan’ Andriamanitra[194], nanambara fahaterahana[195] sy fiantsoan’Andriamanitra[196],  nanampy ny mpaminany[197], raha tsy hitanisa afa-tsy ohatra vitsivitsy. Farany, ny Anjely Gabriely no nilaza ny fahaterahan’ilay Mpialoha lalana sy ny an’ny Tenan’i Jesoa[198]

333. Manomboka amin’ny Fahatongavana ho nofo ka hatramin’ny Fiakarana any an-danitra, mambomba ny fiainan’ny Teny tonga Nofo ny fitsaohan’ny anjely sy ny fanompoany. Nony “nampiditra ny Lahimatoany teo amin’izao tontolo izao Andriamanitra, dia hoy Izy : “Aoka hitsaoka Azy ny anjelin’ Andriamanitra rehetra” (Heb 1,6). Ny hira fiderana nataon’izy ireo tamin’ny fahaterahan’i Kristy dia tsy nitsahatra manako ao amin’ny hiram-pideran’ny Fiangonana : “Voninahitra ho an’Andriamanitra …” (Lk 2,14). Niaro ny fahazazan’i Jesoa izy ireo[199], nanompo Azy tany an’efitra[200], nankahery Azy nandritra ny fiadian’aina[201],  kanefa azon’izy ireo natao ny namonjy Azy teo an-tanan’ny fahavalo[202] toa an’i Israely fahiny[203].  Ary dia mbola ny anjely koa no “nitory ny Evanjely” (Lk 2,10) tamin’ny filazana ny Vaovao Mahafalin’ ny Fahatongavana ho nofo[204], sy ny Fitsanganan’i Kristy ho velona[205].  Ho eo izy ireo amin’ny fiverenan’i Kristy izay holazain’izy ireo[206], hiandraiki-draharaha  amin’ny fitsarÓny[207].

Ny anjely eo amin’ny fiainan’ny Fiangonana

334.  Hatreto ka hatrany, ny fiainan’ny Fiangonana manontolo no mahazo tombon-tsoa avy amin’ny fanampiana mifono mistery sy mahery ataon’ny anjely[208].

335. Ny Fiangonana, amin’ny litorziany, dia miaraka amin’ny anjely mba hidera sy hankalaza an’Andriamanitra amin’ilay antsa manao hoe : Masina, masina, masina …(Vavaka Eokaristika) ; mitalaho ny fanampian’izy ireo izy (tahaka izany ao amin’ny  In Paradisum deducant te angeli … fanao amin’ny litorzia ho an’ireo nodimandry[209], na koa ao amin’ny “Antsan’ny Kerobima” raketin’ ny litorzia bizantinina[210]), mankalaza manokana ny fahatsiarovana ny anjely sasany izy (Masina Misely, Masina Gabriely, Masina Rafaely, ny anjely mpiambina). 

336.Amin’ny fanombohan’ (fisian’)ny fiainana[211] ka hatramin’ny fahafatesana[212], dia mambomba ny fiainan’ny olombelona ny fiambenan’izy ireo[213] sy ny fanelanelanan’izy ireo[214].  “Samy manana anjely iray ho mpiaro sy ho mpiandry azy eo anilany ny mpino tsirairay, mba hitondra azy ho any amin’ny fiainana”[215]. Manomboka eto an-tany no mandray anjara, ao anatin’ ny finoana, amin’ny fiaraha-monina sambatry ny anjely sy ny olombelona, miray ao amin’Andriamanitra, ny fiainana kristianina.

II. Ny tontolo hita maso 

337. Ny Tenan’Izy Andriamanitra rahateo ihany no nahary ny tontolo hita maso araka ny hareny manontolo, ny maha-samihafa azy ary ny filaminany. Asehon’ny Soratra an’ohatra ny tsanganasan’ny Mpahary ho toy ny fitohizan’ny andro enina mandravona ny “asan” ’Andriamanitra, izay mifarana amin’ny “fialan-tsasatra” amin’ny andro fahafito[216]. Ny lahatsoratra masina, amin’ny resaka momba ny fahariana, dia mampianatra ny marina nambaran’Andriamanitra momba ny famonjena antsika[217], izay ahafahana “mahalala ny fomba aman-toetra lalin’ny fahariana, ny soatoaviny ary ny tanjony farany izay tsy inona fa ny Voninahitr’Andriamanitra”[218] :

338. Tsy misy na inona na inona raha tsy Andriamanitra Mpahary no mampisy azy. Nanomboka izao tontolo izao rahefa navoakan’ny Tenin’Andriamanitra avy amin’ny tsy misy ; ny zavatra rehetra misy, ny voary manontolo, ny tantara manontolo ny olombelona dia miorim-paka amin’io zava-niseho hatrany am-boalohany io : izany mihitsy no fiandohana izay niorenan’izao tontolo izao, sy nanombohan’ny fotoana[219]

339. Samy manana ny hatsarany sy ny fahalavorariany manokana avy ny voary isanisany. Ho an’ireo tsanganasa tsirairay noarýna tao anatin’ny “henemana”, dia voalaza hoe : “Ary hitan’Andriamanitra fa tsara izany.” “Amin’ny fahariana mihitsy no iorenan’ny zava-drehetra araka ny faharetan’izy ireo, ny fahamarinan’izy ireo, ny hatsaran’izy ireo manokana miaraka amin’ny fandaminana azy ireo sy ny lalÓna mifehy azy ireo manokana avy”[220]. Ny voary isan-karazany, ilaina amin’ny fisiany manokana avy, dia maneho, samy araka ny fombany avy, ny tara-pahendrena sy ny hatsarana tsy manam-petran’Andriamanitra. Koa izany indrindra no tsy maintsy anajan’ny olombelona ny hatsarana manokana an’ny zavaboary tsirairay mba hisorohana ny fampiasan-javatra tsy araka ny tokony ho izy, izay manazimba ny Mpahary ary mitarika voka-dratsy mampidi-doza ho an’ny olombelona sy ho an’ny tontolo iainany. 

340. Sitrak’Andriamanitra  ny fifampiankinan’ny zavaboary. Ny masoandro sy ny volana, ny sedera sy ny voninkazo kely, ny voromahery sy ny fody : ny fahitana ny hamaroan’ny karazana sy ny tsy fitovian’izy ireo no midika fa tsy misy zavaboary na iray aza mahavita tena. Tsy misy izy ireo raha tsy mifampiankina amin’ny samy izy ireo, mba samy hifameno, amin’ny fanampian’ny samy izy ireo. 

341. Ny hatsaran’ny tontolon’ny zava-drehetra : Ny filaminana sy ny firindran’ ny tontolo noarýna dia vokatry ny faha-samihafa ny zavaboary sy ny fifandraisana misy amin’izy ireo samy izy ireo. Tsapan’ny olona miandalana amin’izany ny lalÓna mifehy ny zavaboary. Mampitolagaga ny manam-pahaizana izany. Taratry ny hatsarana tsy manam-petran’ny Mpahary ny hatsaran’ny zavaboary. Tokony hitarika fanajana sy fankatoavan’ny sain’ny olombelona sy ny sitrapony izany.

342. Ny ambaratongan’ny zavaboary dia voambara araka ny filaharan’ny “andro enina”, izay miainga avy amin’ny kely fahalavorariana ary mipaka amin’ny be fahalavorariana. Tian’Andriamanitra ny zavaboariny rehetra[221], ary karakarainy fatratra ny tsirairay, na dia ny fody aza. Kanefa, hoy i Jesoa : “Sarobidy noho ny fody maro ianareo” (Lk 12,6-7), ary koa : “Ambony lavitra noho ny ondry ny olona” (Mt 12,12).

343. Ny olombelona no tampony amin’ny tsanganasa fahariana. Ny tantara avy amin’ny fitsilovan’Andriamanitra, dia mampiseho izany amin’ny fanavahana mazava tsara ny fahariana ny olombelona amin’ny an’ny zavaboary hafa rehetra[222].

344. Misy fifarimbonana eo amin’ny voary rehetra noho izy ireo manana Mpahary iray ihany, sy noho izy rehetra nalahatra ho amin’ny voninahiny :

Ho deraina anie Ianao, ry Tompo, amin’ny voarinao rehetra
indrindra amin’ingahy Masoandro rahalahy,
izay taminy no nanomezanao anay ny hazavana amin’ny antoandro
tsara izy, mamoaka tara-pahazavana manjelanjelatra aok’izany,
ary avy aminao, ilay Avo Indrindra, no anolorany anay izany  amin’ny sary an’ohatra ….

Ho deraina anie Ianao, ry Tompoko, noho i Rano anabavy,
izay tena mahasoa sy tena manetry tena,
sarobidy sy madio fitiavana…

Ho deraina anie Ianao, ry Tompoko, noho i Tany anabavy sady reninay
izay mitondra anay sy mamelona anay,
izay mamokatra voankazo isan-karazany
miaraka amin’ny voninkazo maro loko sy ny ahitra…

MiderÓ sy mankalazÓ ny Tompoko ianareo
isaory Izy ary manompoa Azy
amim-panetren-tena tanteraka[223].

345. Ny Sabata – fahavitan’ny tsanganasa tanatin’ny “henemana”. Lazain’ny lahatsoratra masina fa “ vitan’Andriamanitra tamin’ny andro fahafito ny asa nataony” ary toy izany “no nahavitan’ny lanitra sy ny tany”, ka tamin’ny andro fahafito Andriamanitra “nitsahatra tamin’ny asa rehetra nataony”, ary nanamasina sy nitsodrano io andro io Izy (Jen 2,1-3). Manankarena fampianarana mahavonjy ireo teny avy amin’ny fitsilovan’Andriamanitra ireo : 

346. Tamin’ny fahariana Andriamanitra dia nametraka fototra sy lalÓna izay maharitra ho mafy orina[224], ka eo ambonin’izany no hahafahan’ny mpino miankina amim-pitokiana, ary ho famantarana sy ho antoky ny fahamarinan’ ny fanekem-pihavanana tsy voahozongozona ataon’Andriamanitra[225]. Etsy an-kilany, ny olombelona tokony haharitra tsy hivadika amin’io fototra io, ary hanaja ny lalÓna izay nosoritan’ny Mpahary ao amin’izany.

347. Novitaina mba ho amin’ny Sabata ny fahariana, ka noho izany ho amin’ny fanompoam-pivavahana sy ny fitsaohana an’Andriamanitra. Voasoratra araka ny lalÓnan’ny fahariana[226] ny fanompoam-pivavahana. “Aoka tsy hisy na inona na inona ho tiana mihoatra noho ny fanompoana an’Andriamanitra amin’ny fivavahana ”, hoy ny fitsipik’i Md Benoţt[227], manoro araka izany ny fandaminana marina ny ahiahin’ny olombelona.

348. Votoatin’ny lalÓnan’i Israely ny Sabata. Ny mitandrina ny didy, dia tsy inona fa ny mifandray amin’ny fahendrena sy amin’ny sitrapon’Andriamanitra miseho amin’ny tsanganasa fahariany. 

349. Ny andro fahavalo. Fa ho antsika, andro iray vaovao no niposaka : ilay andro Nitsanganan’i Kristy ho velona. Ny andro fahafito no mamarana ny fahariana voalohany. Ny andro fahavalo no anombohan’ny fahariana vaovao. Araka izany, ny tsanganasa fahariana dia tonga amin’ny fara tampony ao amin’ny tsanganasa lehibe indrindra amin’ny fanavotana. Ny ahitan’ny fahariana voalohany ny heviny sy ny tampony dia amin’ny fahariana vaovao ao amin’i Kristy, izay mihoatra noho ny an’ilay voalohany ny famirapirany[228].

 

FAMINTINANA

350.Ny anjely dia zavaboary fanahy izay manome voninahitra an’Andriamanitra tsy an-kijanona, ary manatanteraka ny fandaharany amin’ny zavaboary hafa : Ny anjely dia mandray anjara amin’izay rehetra soa sy tsara ho antsika[229].

351.Manotrona an’i Kristy Tompony ny anjely. Manampy Azy manokana izy ireo amin’ny fanatanterahana ny fanirahana maha-mpamonjy ny olombelona Azy.

352.Ny Fiangonana dia manaja ny anjely, izay manampy azy amin’ny fivahiniany ety an-tany, sy miaro ny olombelona rehetra.

353. Sitrak’Andriamanitra ny maha-samihafa ny zavaboariny sy ny fahatsaran’izy ireo manokana avy, ny fifampiankinan’izy ireo sy ny filaminan’izy ireo. Natokany ho fanasoavana ny olombelona rehetra tsy an-kanavaka ny zavaboary rehetra tsy manam-panahy. Ny olombelona, ary ny voary manontolo amin’ny alalany, dia voatokana ho Voninahitr’Andriamanitra.

354. Ny manaja ny lalÓna voasoratra ao amin’ny fahariana sy ny fifandraisana izay avy amin'ny toetra voa-Janahary ny zavatra rehetra, no fiandoham-pahendrena sy fototry ny m˘raly.

 

Paragrafy 6. Ny olombelona

355. “Andriamanitra  nahary ny olombelona mitovy endrika Aminy, mitovy endrika amin’Andriamanitra  no nahariany azy, ary nataony lehilahy sy vehivavy izy ireo” (Jen 1,27). Mitana toerana manokana eo amin’ny fahariana, ny olombelona : “mitovy endrika amin’Andriamanitra” izy (I) ; amin’ny fomba aman-toetrany manokana dia manakambana ny tontolo ara-panahy sy ny tontolo ara-batana izy (II);  noarýna ho “lehilahy sy vehivavy” izy (III) ; nametraka azy ao amin’ny fitiavany Andriamanitra (IV).

I. “Mitovy endrika amin’Andriamanitra” 

356. Amin’ny zavaboary rehetra hita maso, ny olombelona irery no “afaka mahalala sy mitia ny Mpahary azy”[230]; izy no “hany zavaboary eto an-tany izay sitrak’Andriamanitra ho azy tenany ihany”[231]; izy irery no voantso hiombona anjara amin’ny fiainan’Andriamanitra, amin’ny alalan’ny fahalalana sy ny fitiavana. Ho amin’izany tanjom-piafarÓna izany no nahariana azy, ary ao amin’izany ny antony lehibe indrindra amin’ny fahamendrehany :
Inona moa ny antony nanokanana ny olombelona ho amin’izany fahamendrehana lehibe izany ? Ny fitiavana tsy voavidim-bola izay avy amin’izany no nijerenao ny zavaboarinao tao amin’ny Tenanao ihany, ary raiki-pitia taminy Ianao ; satria tamim-pitiavana no naharianao azy, tamim-pitiavana no nanomezanao azy fahafahana hankafy ny Soa mandrakizay avy Aminao[232]
357. Noho ny olombelona tsirairay mitovy endrika amin’Andriamanitra, dia manana ny fahamendrehana maha-olona azy izy : tsy zavatra fotsiny izy fa olona. Afaka mahalala ny tenany izy, afaka mifehy ny tenany sy manolotra ny tenany ary miombona an-kalalahana amin’ny olona hafa ; ary noho ny fahasoavana, dia voantso izy ho amin’ny fanekem-pihavanana amin’ny Mpahary azy, sy hanome Azy valim-pinoana amam-pitiavana izay tsy misy hafa afaka misolo ny toerany amin’izany. 

358. Noarýn’Andriamanitra  ho an’ny olombelona[233] ny zavatra rehetra, kanefa ny olombelona noarýny mba hanompo sy ho tia Azy ary hanolotra Aminy ny voary manontolo :

Inona Óry no zavaboary nampisianao ka henin-kaja toy izany ? Ny olombelona izany, endrika velona lehibe sady mahatalanjona, sarobidy kokoa eo imason’ Andriamanitra noho ny zavaboary rehetra : ny olombelona izany, ho azy no nisian’ny lanitra sy ny tany sy ny ranomasina ary ny fitambaramben’ny zavaboary, ary ho amin’ny famonjena azy no nanaovan’Andriamanitra ho zava-dehibe ho azy hatramin’ny tsy nandalany na dia ny Zanany Lahitokana aza. Satria Andriamanitra tsy mijanona miasa mba hanandratra ny olona hatrany Aminy sy hampipetraka azy eo an-kavanany[234].

359. “Ny tena marina, ao amin’ny misterin’ny Teny tonga nofo ihany no mihamazava tokoa ny misterin’ny olombelona”[235]
Mampianatra antsika i Md Paoly fa olona roa no fiandohan’ny taranak’ olombelona  rehetra tsy an-kanavaka, dia  i Adama sy i Kristy… I Adama voalohany, hoy izy, dia noarýna ho olombelona izay nandray ny aina ; ilay farany dia olona fanahy izay manome ny aina. Ilay voalohany dia noarin’ilay farany izay nandraisany ny fanahy mamelona azy… Ilay Adama faharoa dia nandraikitra ny endriny tao amin’ilay Adama voalohany satria Izy no namolavola azy. Avy amin’izany no andraisany andraikitra sy andraisany ny anarana, mba tsy hamela ho very an’ilay izay nataony mitovy endrika aminy. Adama voalohany, Adama farany : ilay voalohany nanomboka, ilay farany tsy hanam-piafarana. Satria ilay farany no tena voalohany, araka izay voalazany ihany : “Izaho no ilay Voalohany sy ilay Farany”[236].
360. Noho ny fiombonana hatrany am-piandohana, dia miforona ho iray ny taranak’olombelona rehetra. Satria Andriamanitra “namoaka avy amin’ny fototra iray ny taranak’olombelona rehetra” (Asa 17,26)[237] :

Fahitana mahatalanjona no mahatonga antsika hibanjina ny olombelona manontolo ao anatin’ny  firaisan’ny fiandohany ao amin’Andriamanitra (…) ; ao anatin’ny firaisan’ny fomba aman-toetrany, itambaran’ny vatana sy ny fanahy maha-olona, izay mitovy ao amin’ny rehetra ; ao anatin’ny firaisan’ny zava-kendreny mivantana sy ny fanirahana azy eo amin’izao tontolo izao ; ao anatin’ny firaisam-ponenany : ny tany, ny harena rehetra avy aminy, izay ny olona rehetra, noho ny zo voa-Janahary, dia afaka mampiasa mba hanampy sy hampivelatra ny fiainany ; ao anatin’ny firaisan’ny tanjom-piafarÓny mihoatra ny natoraly : Andriamanitra rahateo ihany, izay Aminy no tsy maintsy kendren’ny rehetra ; ao anatin’ny firaisan’ny fomba amam-pitaovana mba hahatratrarana io tanjom-piafarÓna io ; (…) ao anatin’ny firaisan’ny fanavotana azy, nataon’i Kristy ho an’ny rehetra[238].

361. “Izany lalÓnan’ny firaisan-kinan’ny olombelona sy ny fifankatiavana izany”[239], tsy manavaka ny hamaroan-karazan’ny olona, ny kolontsaina ary ny firenena, no manome antoka antsika fa tena mpihavana marina ny olombelona rehetra.

II. “Vatana amam-panahy iray tsy mivaky ny olombelona”

362. Ny olombelona, noarýna mitovy endrika amin’Andriamanitra, dia zavaboary sady manana vatana no manana fanahy. Maneho io zava-misy io amin’ny fiteny an’ohatra ny tantara ao amin’ny Baiboly, tamin’ny filazany marina fa “namboarin’Andriamanitra tamin’ny tanimanga ny olombelona ; nofofoiny fofon’aina mahavelona ny vavorony, ka tonga zavamananaina ny olombelona” (Jen 2,7). Koa ny olombelona manontolo Óry no sitrak’ Andriamanitra .

363. Matetika, ny teny hoe fanahy ao amin’ny Soratra Masina dia milaza ny ain’olombelona[240] na ny maha-olombelona manontolo[241]. Nefa milaza koa, izay tena lalina indrindra ao amin’ny olombelona[242] sy izay tena sarobidy indrindra ao aminy[243], ka avy amin’izany no maha-endrik’Andriamanitra azy manokana: “fanahy”, midika hoe: ny foto-pisiana maha-fanahy ao amin’ny olombelona.

364. Ny vatan’ny olombelona dia mandray anjara amin’ny fahamendrehan’ “ny endrik’Andriamanitra” : tena vatan’olombelona tokoa izy io satria velomin’ ny fanahy maha-olona, ary ny maha-olombelona manontolo no voatokana hanjary ho Tempolin’ny Fanahy[244], ao amin’ny Vatan’i Kristy :

Ny olombelona, vatana amam-panahy, tena iray tsy mivaky tokoa, amin’ny toetran’ny vatany, dia mamory ao amin’ny tenany ihany, ireny singafototry ny tontolon’ny azo tsapain-tanana, izay ahitan’izy ireny araka izany, ao amin’ny olombelona, ny tampon’izy ireny ary ahafahan’izy ireny midera an-kalalahana ny Mpahary azy ireny. Koa fady amin’ny olombelona ny manao tsinontsinona ny fiainana ara-batana. Fa vao mainka aza izy tsy maintsy mihevitra sy manaja ny vatany izay noarýn’Andriamanitra sy tsy maintsy hatsangan-ko velona amin’ny farandro[245].

365.  Lalina tokoa ny firaisan’ny fanahy sy ny vatana, ka tokony hoheverina hoe “lasitra manome endrika” ny vatana ny fanahy[246] ; izany hoe, noho ny fanahy maha-olona no mahatonga ny vatana izay avy amin’ny foto-javatra ho vatan’ olona sy velona ; ny fanahy sy ny foto-javatra, ao amin’ny olombelona, dia tsy zavaboary anankiroa natambatra tsy akory, fa ny firaisan’izy ireo no mirafitra ho zavaboary tokana ihany.

366. Ampianarin’ny Fiangonana fa noarýn’Andriamanitra teo no eo avy hatrany ny fanahy maha-olona tsirairay[247] -  tsy ny ray aman-dreny no “namorona” azy io - ; ampianariny antsika koa fa tsy mety maty izy io[248] : tsy levona izy na misaraka amin’ny vatana aza izy amin’ny fahafatesana, ary hakambana indray amin’ny vatana izay hatsangan-ko velona amin’ny farandro. 

367.  Indraindray, hita fa avahana amin’ny aina ny fanahy. Araka izany no ivavahan’i Md Paoly mba ho voatahiry tsy hanan-tsiny ho amin’ny Fahatongavan’ny Tompo avokoa “ny fisian-tenantsika manontolo, ny fanahintsika, ny aintsika ary ny vatantsika” (1 Tes 5,23). Ampianarin’ny Fiangonana fa izany fiavahana izany dia tsy mampiditra fisian-java-droa mifanohitra ao amin’ny aina tsy akory[249].  Ny hoe “fanahy” dia midika fa ny olombelona dia voatokana hatrany am-pahariana azy ho amin’ny tanjom-piafarÓny mihoatra ny natoraly[250], ary ny ainy dia afaka hisondrotra maimaim-poana ho amin’ny fiombonana amin’Andriamanitra[251]

368.  Ny lovam-pampianarana ara-panahy ny Fiangonana dia manantitrantitra koa momba ny fo, araka ny hevitra ao amin’ny Baiboly hoe “aty fanahy” (Jer 31,33) izay entin’ny olona manapa-kevitra ho an’Andriamanitra na tsia[252].

III. “Lehilahy sy vehivavy no nahariany azy ireo”

Fitoviana sy faha-samy hafa sitrak’Andriamanitra

369. Noarýna ny lehilahy sy ny vehivavy, izany hoe sitrak’Andriamanitra izy ireo : etsy an-daniny, ao anatin’ny fitoviana tanteraka amin’ny maha-samy olombelona azy, ary etsy an-kilany amin’ny maha-samy hafa ny fisian-tenany maha-lehilahy azy sy ny  fisian-tenany maha-vehivavy azy avy. Fisiana tsara sy ankasitrahan’Andriamanitra ny “ho lehilahy” na “ho vehivavy” : manana ny fahamendrehana tsy mety foanana ny lehilahy sy ny vehivavy, izay azon’ izy ireo teo no eo avy hatrany tamin’Andriamanitra mpahary azy ireo[253]. “Mitovy endrika amin’Andriamanitra” ny lehilahy sy ny vehivavy, ka mitovy hasina. Maneho tara-pahendrena amam-pahatsaran’ny Mpahary izy ireo ao amin’ny “fisian-tenany maha-lehilahy” azy ireo sy ao amin’ny “fisian-tenany maha-vehivavy” azy ireo. 

370.  Tsy mitovy velively amin’ny endrik’olombelona Andriamanitra. Sady tsy lehilahy Izy no tsy vehivavy. Fanahy madio mangarangarana Andriamanitra, ka tsy misy iavahan’ny maha-lahy sy maha-vavy ao Aminy. Nefa ny : “fahalavorarian’ ” ny lehilahy sy ny vehivavy dia mampiseho taratra ny zavatra tsy manam-petra amin’ny fahalavorarian’Andriamanitra : fahalavorarian’ny reny[254] sy ny an’ny ray ary ny an’ny mpivady[255].

“Ny iray ho an’ny iray hafa” – “firaisan’ny roa”

371. Tian’Andriamanitra hifameno sy hifanampy ny lehilahy sy ny vehivavy, noho izy ireo noarýna miaraka. Ny Tenin’Andriamanitra no ahenointsika izany amin’ny alalan’ny andalana samihafa ao amin’ny lahatsoratra masina : “Tsy tsara raha irery ny lehilahy ; koa ilaina ny hanaovako mpanampy azy mitovy aminy” (Jen 2,18). Tsy nisy na dia iray aza tamin’ireo biby mety ho io “tandrify” ny lehilahy io[256]. Ny vehivavy izay “namboarin”’Andriamanitra avy tamin’ny taolan-tehezana nosintoniny tao amin’ny lehilahy sy nentiny teo amin’ny lehilahy, no nahatonga ny lehilahy ho nanao hiakam-pigagana, hiakam-pitiavana amam-piombonana hoe : “Amin’izao, ity no taolana avy amin’ny taolako sy nofo avy amin’ny nofoko” (Jen 2,23). Hitan’ny lehilahy ho “izaho” hafa ny vehivavy, amin’ny maha-samy olombelona mitovy ihany.

372.  Natao “ho iray ho an’ny iray hafa” ny lehilahy sy ny vehivavy : tsy hoe “antsasany” sy “tsy feno” no nanaovan’Andriamanitra azy ireo ; noarýny izy ireo ho amin’ny fiombonan’olona, ka amin’izay ny tsirairay mety ho “mpanampy” ho an’ilay iray hafa, satria sady mitovy izy ireo amin’ny maha-olona azy (“taolana avy amin’ny taolako …”) no mifameno amin’ny maha-lahy azy sy maha-vavy azy[257]. Amin’ny fanambadiana no anakambanan’ Andriamanitra azy ireo mba hahafahan’izy ireo mampita ny ain’olombelona, amin’ny firaisana ho “nofo iray ihany” (Jen 2,24) : “Miteraha maro, mitomboa, mamenoa ny tany” (Jen 1,28). Amin’ny fampitan’ny lehilahy sy ny vehivavy izay mpivady sy ray aman-dreny ny ain’olombelona amin’ny taranany, no ifarimbonan’izy ireo amin’ny fomba tokana aman-tany amin’ny tsanganasan’ny Mpahary[258]

373. Ao amin’ny fandaharan’Andriamanitra, dia voantso “hizaka” ny tany[259] ny lehilahy sy ny vehivavy, fa “mpitandrim-panan’ ” Andriamanitra. Tsy tokony hanaovana didy jadona sy handravana efa izany fahefana ambony indrindra izany. Noho ny lehilahy sy ny vehivavy mitovy endrika amin’ilay Mpahary “tia ny zavatra rehetra misy” (Fah 11,24), dia voantso izy ireo handray anjara amin’ny Fitahian’Andriamanitra ny zavaboary hafa rehetra. Avy amin’izany ny andraikitr’izy ireo hizaka izao tontolo izao, izay nankinin’Andriamanitra taminy.

IV. Ny olombelona tao am-Paradisa 

374. Tsy hoe noarýna ho tsara fotsiny ny olombelona voalohany, fa natambatra  ao anatin’ny fisakaizana amin’ny Mpahary azy sy ao anatin’ny firindra amin’ny tenany ihany sy amin’ny zavaboary manodidina azy, ka ny voninahitry ny fahariana vaovao ao amin’i Kristy no hany mahasongona izany.

375. Ny Fiangonana, amin’ny fanazavana marina ny fanehoana an’ohatra ny fiteny ara-baiboly araka ny Testamenta Vaovao sy ny Lovam-pampianarana, dia mampianatra fa tao anatin’ny toe-“pahamasinana amam-pahamarinana hatrany am-piandohana”[260] no namoronana an’i Adama sy i Eva voalohan-dray aman-drenintsika. Fiombonana anjara amin’ny fiainan’Andriamanitra izany fahasoavam-pahamasinana hatrany am-piandohana izany[261].

376. Amin’ny fisandrahak’io fahasoavana io no manamafy amin’ny lafiny manontolo ny fiainan’ny olombelona. Tsy voatery ho maty[262] na mijaly sy ory[263] ny olombelona, raha mbola nitoetra tao anatin’ny fifandraisana am-po lalina tamin’Andriamanitra izy. Ny firindram-piainana anatin’ny olombelona, ny firindram-piainana eo amin’ny lehilahy sy ny vehivavy[264], ary farany, ny firindram-piainana teo amin’ny mpivady voalohany sy ny zavaboary manontolo, no nitambatra ho toetra antsoina hoe “fahalavorariana hatrany am-piandohana”. 

377. Ny “fizakana” an’izao tontolo izao izay nomen’Andriamanitra ny olombelona hatrany am-piandohana, dia tanteraka tokoa aloha, tao amin’ny tenan’ny olombelona ihany, ho fifehezany ny tenany. Nadio tsy nisy pentina sady nilamina tamin’ny fisian-tenany manontolo ny olombelona, satria tsy azon’ny fanirian-dratsy[265] telo loha izay mitondra azy ho amin’ny hafinaretam-pilan’ny nofo, amin’ny fitsiriritan-karen’ny tany ary amin’ny fanamarinan-tena manohitra ny didim-pahendrena. 

378. Famantarana ny fifankahazarana amin’Andriamanitra, ny nametrahany ny olombelona tao an-jaridaina[266]. Niaina tao ny olombelona “mba hiasa ny tany sy hiambina azy” (Jen 2,15) : tsy sazy ny asa[267], fa fiaraha-miasan’ny lehilahy sy ny vehivavy amin’Andriamanitra amin’ny fandavorariana ny zavaboary hita maso.

379. Izany firindra manontolo ny fahalavorariana hatrany am-piandohana izany, izay notsinjovina ho an’ny olombelona araka ny fandaharan’Andriamanitra, no ho very amin’ny fahotan’ireo voalohan-dray aman-drenintsika.

 

FAMINTINANA

380. “Andriamanitra ˘, nataonao mitovy endrika Aminao ny olombelona, ary nankininao taminy ny fikarakarana an’izao tontolon’ny zava-drehetra izao, mba hanjakany amin’ny voary rehetra, eo am-panompoana Anao, Mpahary azy[268].

381. Voatendry mialoha ny olombelona, hanahaka ny endriky ny Zanak’ Andriamanitra tonga olombelona - endrik’ilay Andriamanitra tsy hita maso(K˘l 1,15), mba ho Lahimatoa maro zandry i Kristy[269].

382. “Vatana amam-panahy iray tsy mivaky[270] ny olombelona. Antitranterin’ ny fitambaram-pampianaram-pinoana fa ny fanahy maha-olona, izay fanahy tsy mety maty, dia noarýn’Andriamanitra teo no eo avy hatrany.

383. “Tsy noarýn’Andriamanitra hanirery ny olombelona : hatrany am-piandohana, dia lehilahy sy vehivavy no nahariany azy ireo(Jen 1,27); ny fikambanan’izy ireo no manatanteraka ny endrika voalohan’ny fiombonana eo amin’ny samy olombelona[271].

384. Ny FanambarÓna no mampahalala antsika ny toe-pahamasinana amam-pahamarinana hatrany am-piandohana nananan’ny lehilahy sy ny vehivavy talohan’ny fahotana : ny fisakaizany tamin’Andriamanitra no loharanom-pahasambarana tamin’ny fiainan’izy ireo tao am-paradisa.

 

Paragrafy 7. Ny fahalavoana

 

385. Soa tsy manam-petra Andriamanitra ary tsara avokoa ny tsanganasany rehetra. Kanefa, tsy misy olona na iza na iza afa-bela amin’ny fahatsapana fijaliana amam-pahoriana, ny ratsy maro be eo anivon’ny zavaboary – izay hita ho mifamatotra amin’ny fetra manokana an’ny zavaboary – ary indrindra amin’ny fanontaniana momba ny haratsian-tsaina amam-panahy. Avy aiza ny ratsy ? “Nikaroka ny amin’izay niavian’ny ratsy aho fa tsy nahita vahaolana”, hoy i Md Augustin[272], ary tsy hahita ny lalan-kivoahana izany fikatsahany mampahory izany raha tsy ao anatin’ny fibebahana amin’ilay Andriamanitra velona. Satria tsy hazava ny “hevi-miafim-paharatsiana” (2 Tes 2,7) afa-tsy amin’ny fahazavan’ny mistery momba ny fitiavam-bavaka[273]. Ny fanambarÓna ny fitiavan’Andriamanitra ao amin’i Kristy dia sady nampiharihary ny fahabetsahan’ny ratsy no nampiharihary ny fahabetsahana mihoa-pampana ny fahasoavana[274]. Noho izany, tsy maintsy handinika ny fanontaniana momba ny fiandohan’ny ratsy isika eo am-pibanjinan’ny finoantsika an’Ilay izay hany Mpandresy izany[275].

I. Ao amin’izay nahabe dia be ny fahotana no nihoa-pampana ny fahasoavana

Ny fisian’ny fahotana 

386. Misy eo amin’ny tantaran’ny olombelona ny fahotana : aim-bery foana ny manandrana tsy te hahalala izany na hanome anaran-kafa an’izany zava-misy saro-pantarina izany. Mba hahatakaran’ny saina ny atao hoe fahotana, dia tsy maintsy manaiky ny fifandraisana lalina misy amin’ny olombelona sy Andriamanitra aloha, satria ivelan’io fifandraisana io, ny faharatsian’ny fahotana dia tsy hiseho miharihary fa tena fandavana sy fanoherana tokoa an’Andriamanitra, no sady mitambesatra eo amin’ny fiainan’ny olombelona sy eo amin’ny tantara. 

387. Ny fisian’ny fahotana, fa indrindra ny fahotana tamin’ny fototra, dia tsy ho voazava afa-tsy amin’ny fitsilovan’ny FanambarÓn’Andriamanitra. Raha tsy misy ny fahalalana izay omen’Andriamanitra antsika, dia tsy afaka hiaiky amim-pahatsorana ny fahotana isika olombelona, ary alaim-panahy hanazava izany fotsiny ho tsy fisian’ny fitomboana, ho fahosana ara-pisik˘l˘zia, ho fahadisoan-kevitra, ho voka-dratsy tsy maintsy zakaina avy amin’ny tsy fetezan’ny rafi-piaraha-monina, sns. Amin’ny fahalalana ny fandaharan’ Andriamanitra momba ny olombelona, no hany hahatakaran’ny sain’ny olona fa ny fahotana dia fanararaotan-dratsy amin’ny fahafahana nomen’ Andriamanitra ny olombelona, izay nataony hahazoan’izy ireo mitia Azy sy mifankatia.

Ny fahotana tamin’ny fototra – votoatim-pahamarinana tsy azo avela amin’ny finoana 

388. Niaraka tamin’ny fandrosoan’ny FanambarÓna no nihanazava koa ny fisian’ny fahotana. Ny Vahoakan’Andriamanitra tamin’ny Testamenta Taloha, na dia niteny momba ny fangirifiriana avy amin’ny toe-piainan’ny olombelona aza, araka ny tantaran’ny fahalavoana notantaraina ao amin’ny Jenezy, dia tsy afaka nahatakatra ny hevitra fara tampon’io tantara io, izay tamin’ny Fahafatesana sy ny Fitsanganan’i Jesoa-Kristy ho velona irery vao niharihary[276]. Ilaina ny mahalala an’i Kristy ho loharanom-pahasoavana mba hanekena an’i Adama ho loharanom-pahotana. Ny Fanahy-Parakleto, nirahin’i Kristy nitsangan-ko velona, no tonga “handresy lahatra an’izao tontolo izao ny amin’ny fahotana” (Jo 16,8) amin’ny fanambarÓna an’Ilay izay Mpanavotra amin’izany.

389. Ny fitambaram-pampianarana momba ny fahotana tamin’ny fototra, dia azo lazaina hoe “ambadiky” ny Vaovao Mahafaly, izay i Jesoa no Mpamonjy ny olona rehetra, ka ny olona rehetra no mila famonjena, ary ny famonjena dia atolotr’i Kristy ho an’ny olona rehetra. Ny Fiangonana izay manana ny fisainan’i Kristy[277], dia mahalala tsara fa tsy afaka hahatsapa ny fanambarÓna momba ny fahotana tamin’ny fototra ny olona, raha tsy mahatakatra ny misterin’i Kristy.

Fomba hamakiana ny tantaran’ny fahalavoana 

390. Mampiasa fiteny amin’ny sary an’ohatra ny tantaran’ny fahalavoana (Jen 3), kanefa milaza marina ny zava-nitranga lehibe dia lehibe, zava-nisy efa hatrany am-piandohan’ny tantaran’ny olombelona[278]. Ny FanambarÓna no mampahafantatra antsika ny fahamarinam-pinoana, fa ny tantaran’ny olombelona manontolo dia voamariky ny fahotana tamin’ny fototra izay nataon’ireo voalohan-dray aman-drenintsika tamin-kalalahana[279].

II. Ny fahalavoan’ny anjely

391. Ao ambadiky ny safidy tsy hanaiky nataon’ireo voalohan-dray aman-drenintsika, dia nisy feo nanangoly, nanohitra an’Andriamanitra[280], izay nandavo azy ireo ho amin’ny fahafatesana, tamin’ny alalan’ny fitsiriritana[281]. Ny fahitan’ny Soratra Masina sy ny Lovam-pampianaran’ny Fiangonana ao amin’io fisiana feo io, dia anjely niongana, antsoina hoe Satana na devoly[282]. Ampianarin’ny Fiangonana fa anjely tsara no nataon’Andriamanitra tamin’ ny voalohany. “Marina fa ilay devoly sy ny demony hafa rehetra dia noarýn’ Andriamanitra ho tsara araka ny toetra voa-Janahary, fa izy ireo ihany no namadika ny tenany ho ratsy”[283]

392. Miresaka ny fahotan’ireo anjely ireo ny Soratra Masina[284]. Izany “fahalavoana” izany, dia niompana indrindra tamin’ny safidy malalak’ireo zavaboary fanahy ireo, izay nandÓ tanteraka sy tsy azo nahodina intsony hankamin’Andriamanitra sy ny Fanjakany. Hitantsika ny taratr’izany fikomiana izany ao amin’ny tenin’ny mpaka fanahy tamin’ireo voalohan-dray aman-drenintsika : “Ho tonga tahaka an’Andriamanitra ianareo” (Jen 3,5). “Ny devoly dia mpanota hatrany am-piandohana” (1 Jo 3,8), “rain’ny lainga” (Jo 8,44).

393. Toetra raikitra tsy azo ovÓna amin’ny safidin’ny anjely izany, fa tsy hoe ny tsy fahampian’ny maha-tsy misy fetra ny famindram-pon’Andriamanitra no mety nahatonga tsy hahavoavela ny helok’izy ireo. “Tsy nisy fanenenana ho azy ireo taorian’ny fahalavoana, tahaka ny tsy fisian’ny fanenenana ho an’ny olombelona aorian’ny fahafatesana”[285].

394. Hamarinin’ny Soratra Masina ny fihatran’ny hery mampidi-doza avy amin’ ilay antsoin’i Jesoa hoe “mpamono olona hatramin’ny voalohany” (Jo 8,44), ary nataony hatramin’ny fakÓna fanahy hampivily lalana an’i Jesoa amin’ny iraka noraisiny tamin’ny Ray[286]. “Ny handrava ny tsanganasan’ny devoly no nisehoan’ny Zanak’Andriamanitra” (1 Jo 3,8). Ny voka-dratsy lehibe indrindra aterak’izany tsanganasa izany dia ny fanangolena mamitaka izay nitarika ny olombelona tsy hankato an’Andriamanitra. 

395. Misy fetra ny hery amam-pahefan’i Satana. Zavaboary ihany izy, mahery, noho izy fanahy fotsiny tsy misy fahony, nefa dia zavaboary lalandava : tsy afaka misakana ny fanorenana ny Fanjakan’Andriamanitra izy. Na dia miasa amin’izao tontolo izao aza i Satana, amin’ny alalan’ny fankahalana an’ Andriamanitra sy ny Fanjakany ao amin’i Jesoa-Kristy, ary mitera-pahavoazana lehibe ny asany – amin’ny fomba aman-toetra ara-panahy, ary na dia tsy mivantana aza, amin’ny fomba aman-toetra ara-batana – eo amin’ ny olona tsirairay sy eo amin’ny fiaraha-monina, dia navelan’ny fitahian’ Andriamanitra izay mitantana amin-kery sy amin-kalemem-panahy ny tantaran’ny olombelona sy izao tontolo izao hanan-kery izany asa izany. Mistery lehibe ny famelan’Andriamanitra ny asa fanaon’ny devoly hanan-kery, nefa “fantantsika fa ny zavatra rehetra dia entin’Andriamanitra hahasoa izay tia Azy” (R˘m 8,28).

III. Ny fahotana tamin’ny fototra

Ny sedram-pahafahana 

396. Noarýn’Andriamanitra mitovy endrika Aminy ny olombelona ary nanokana azy ao amin’ny fisakaizany. Noho ny olombelona zavaboary manam-panahy, dia tsy afa-miaina io fisakaizana io izy raha tsy araka ny lamim-pankatoavana an’Andriamanitra amin-kalalahana. Izany no nahatonga ny fandrarÓna natao tamin’ny olombelona tsy hihinana ny hazo fahalalana ny tsara sy ny ratsy, “satria ho faty mihitsy ianao amin’ny andro hihinananao izany” (Jen 2,17). “Ny hazo fahalalana ny tsara sy ny ratsy” (Jen 2,17) dia mampahatsiahy an’ohatra ny faritra tsy azo ihoarana izay tsy maintsy eken’ny olombelona amin-kalalahana sy hajainy amim-pitokiana, amin’ny maha-zavaboary azy. Miankina amin’ny Mpahary azy, ny olombelona ; ny lalÓnan’ny fahariana sy ny sori-dalana momba ny m˘raly, izay manitsy ny fampiasana ny fahafahana, no mifehy azy.

Ny voaloham-pahotan’ny olombelona 

397. Namela ho faty tao am-pony ny fitokiana ny Mpahary azy, ny olombelona nalain’ny devoly fanahy[287], ka tsy nankato ny didin’Andriamanitra, tamin’ny fanararaotan-dratsy ny fahafahany. Avy amin’izany no niforonan’ny fahotana voalohan’ny olombelona[288]. Ny fahotana rehetra aty aoriana, dia ho tsy fanekena an’Andriamanitra sy ho tsy fahampiam-pitokiana ny hatsaram-panahiny.

398. Tamin’io fahotana io, ny tenan’izy olombelona no tiany kokoa noho Andriamanitra, ka nanebaka an’Andriamanitra tamin’izany izy : avy amin’ ny tenany ihany no nahatonga azy hisafidy hanohitra an’Andriamanitra sy hanohitra ny adidin’ny maha-zavaboary azy, hany ka notoheriny hatramin’ny soa ho an’ny tenany. Natokan’Andriamanitra ho “tahaka Azy masina” tanteraka ao anatin’ny voninahiny ny olombelona, noho izy noforoniny tao anatin’ny toe-pahamasinana. Naniry “te hitovy amin’Andriamanitra”[289] anefa izy, tamin’ny alalan’ny fanangolen’ny devoly, saingy “tsy Andriamanitra, fa niseho ho Andriamanitra, ka tsy araka an’Andriamanitra”[290].

399. Nasehon’ny Soratra Masina ny voka-dratsy mahatsiravina avy amin’io tsy fanekena voalohany io. Verin’i Adama sy i Eva teo no eo avy hatrany ny fahasoavam-pahamasinana tao aminy hatrany am-piandohana[291]. Koa natahotra an’ilay Andriamanitra[292] namoronan’izy ireo sary diso tao an’eritreriny izy ireo, izay sarin’Andriamanitra saro-piaro amin’ny fahefana aman-tombon-tsoany manokana[293].

400. Simba ilay fiainana mirindra nisy azy ireo, firindra izay niorina tamin’ny toe-pahalavorariana hatrany am-piandohana ; simba ilay fahazoana amam-pahafahan’ny saina amam-panahin’ny olombelona mifehy ny tenany[294];  gejain’ny fifanolanana ny firaisam-piainan’ny lehilahy sy ny vehivavy[295] ;  manjary tandra vadin-koditry ny fifandraisan’izy ireo ny fitsiriritana sy ny fanjakazakana[296].  Tapaka ny rindram-pifandraisana amin’ny zavaboary : manjary tsy mifankahay sy mifahavalo amin’ny olombelona ny zavaboary hita maso[297].  Noho ny nataon’ny olombelona, manjary milefitra “amin’ny fanompoana ny fahal˛vana” (R˘m 8,20) ny zavaboary. Farany, ho tanteraka ny voka-dratsy nambara tamin’ny fomba mazava tsara ny amin’ny tsy fanekena[298] : hiverina ho vovo-tany ny olombelona, izay avy amin’izany no namoronana azy[299]. Tafiditra eo amin’ny tantaran’ny olombelona manontolo ny fahafatesana[300]

401. Nanomboka hatramin’io fahotana voalohany io, manafotra an’izao tontolo izao tokoa ny “firohotry” ny fahotana : ny famonoana mpiray tam-po nataon’i Kaina tamin’i Abela[301] ;  ny fahal˛vana manenika an’izao tontolo izao noho ny fahotana[302] ;  tahaka izany koa, teo amin’ny tantaran’i Israely, niseho matetika ny fahotana, indrindra ny fivadiham-pitokiana an’Andriamanitra tamin’ny fanekem-pihavanana sy ny fandikana ny LalÓnan’i M˘izy ; taorian’ny Fanavotan’i Kristy koa, niseho tamin’ny fomba maro be ny fahotana, teo anivon’ireo kristianina[303]. Tsy mitsahatra mampahatsiaro momba ny fisehoam-pisiana sy ny fihanaky ny fahotana manerana ny tontolon’ny zavatra rehetra eo amin’ny tantaran’ny olombelona, ny Soratra Masina sy ny Lovam-pampianaran’ny Fiangonana :

Manamarina an’izay asehon’ny FanambarÓn’Andriamanitra amintsika, ny fahalalana azontsika tamim-pahazarana. Satria, rahefa mandinika ny am-pony ny olombelona, dia mahatsapa fa mirona amin’ny ratsy izy, ary safotry ny faharatsiana maro be izay tsy mety ho avy amin’ilay Mpahary azy, soa sy tsara. Matetika, mandÓ ny fankatoavana an’ Andriamanitra ho foto-piandohany ny olombelona, ka nosimbainy tamin’izany ny didy amam-pandaminana, izay manoro lalana azy any amin’ny faran’ny tanjom-piafarÓny, ary noravÓny niaraka tamin’izany koa ny firindrÓna rehetra, na ny ao amin’ny tenany, na ny eo amin’ny fifandraisany amin’ny olon-kafa sy amin’ny voary manontolo[304].

Vokatry ny fahotan’i Adama amin’ny olombelona rehetra 

402.Voasingotry ny fahotan’i Adama avokoa ny olombelona rehetra. Manamafy izany i Md Paoly : “Noho ny tsy faneken’ny olona iray monja, dia nanjary mpanota ny be sy ny maro (izany hoe ny olona rehetra)” (R˘m 5,19) : “Tahaka ny nidiran’ny fahotana tamin’izao tontolo izao tamin’ny olona iray, sy nidiran’ny fahafatesana noho ny fahotana, no nifindran’ny fahafatesana koa tamin’ny olombelona rehetra, noho izy rehetra nanota avokoa…” (R˘m 5,12). Ampifanoherin’ny ap˘st˘ly amin’ny maha-manerana ny tontolon’ny zavatra rehetra ny fahotana sy ny fahafatesana, ny maha-manerana ny tontolon’ny zavatra rehetra ny famonjena ao amin’i Kristy : “Tahaka ny hadisoan’ny olona iray monja, izay nitarika fanamelohana ny olon-drehetra, ny tsanganasan’ny fahamarinan’ny olona iray ihany koa (ny an’i Kristy), izay mampahazo ny fanamarinana manome ny fiainana ho an’ny olon-drehetra” (R˘m 5,18). 

403. Mampianatra lalandava ny Fiangonana, amin’ny fanarahany an’izay nolazain’i Md Paoly, fa ny fahoriana mafy izay mitambesatra amin’ny olombelona, sy ny fironan’izy ireo amin’ny ratsy sy amin’ny fahafatesana, dia tsy ho takatry ny saina, raha tsy amin’ny fampifandraisana an’ireny amin’ ny fahotan’i Adama sy ny amin’izay nahatonga azy namindra tamintsika ny fahotana, ka nahavoa antsika rehetra hatrany am-bohoka, sy nahatonga antsika ho “olona maty”[305].  Noho izany fitokiana marina amin’ny finoana izany, dia manome ny Batemy ho famelana ny fahotana ny Fiangonana, na dia amin’ny zazakely izay tsy mbola nahavita fahotana inian’ny isam-batan’ olona atao aza[306]

404. Nahoana ny fahotan’i Adama no nanjary fahotan’ny taranany rehetra ? Ny taranak’olombelona rehetra ao amin’i Adama dia “toy ny vatana tokan’ny olon-tokana”[307]. Avy amin’izany maha-“tokana ny taranak’olombelona” izany, no nahatonga ny fahotan’i Adama hahavoa ny olombelona rehetra, dia toraka izany koa no mahatonga ny fahamarinan’i Kristy ho azy rehetra. Saingy, mistery tsy ho takatry ny saintsika tanteraka, ny fifindran’ny fahotana tamin’ ny fototra. Fantatsika tamin’ny alalan’ny FanambarÓna kosa anefa, fa ny toe-pahamasinana amam-pahalavorariana hatrany am-piandohana azon’i Adama, dia tsy hoe ho azy irery ihany, fa ho an’ny olombelona rehetra ; noho izany, na dia fahotan’ny tenany manokana aza no nataon’i Adama sy Eva tamin’ny naneken’izy ireo ny mpaka fanahy, dia ny taranak’olombelona rehetra no voan’io fahotana io, izay nafindran’izy ireo tamin’ny toetra maty hasina[308]. Fahotana izay hifindra amin’ny fielezana amin’ny olombelona rehetra amin’ny maha-olombelona azy manontolo, izany hoe amin’ny famindrana ny fomba aman-toetra maha-olona tsy manana intsony ilay toe-pahamasinana amam-pahalavorariana hatrany am-piandohana. Koa, izany indrindra no iantsoana ny fahotana tamin’ny fototra hoe “fahotana” avy amin’ny fomba mifanahaka : fahotana “nifindra” fa tsy “natao”, toetra fa tsy asa.

405. Na mahavoa ny tsirairay manokana aza ny fahotana tamin’ny fototra[309], dia tsy manana toetra manokana maha-fahadisoan’ny isam-batan’olona azy, na dia ny iray monja amin’ny taranak’i Adama aza. Tsy fananana ny toe-pahamasinana amam-pahalavorariana hatrany am-piandohana izany, kanefa tsy simba tanteraka tsy akory ny fomba aman-toetra maha-olombelona fa : maratra amin’ny herin’ny tenany ara-voa-Janahary, milefitra amin’ny tsy fahalalana, amin’ny fijaliana sy amin’ny fanjakan’ny fahafatesana, ary mirona amin’ny fahotana (izany fironana amin’ny ratsy izany no antsoina hoe “fanirian-dratsy”). Ny Batemy, amin’ny fanomezana ny aim-pahasoavan’i Kristy, no manala ny fahotana tamin’ny fototra sy mamerina ny olona amin’Andriamanitra ; saingy ny vokany amin’ny fomba aman-toetra manjary osa sy malemy ary mirona amin’ny ratsy, dia mitohy maharitra ao amin’ny olombelona sy mihantsy azy ho amin’ny adim-panahy.

406.  Tamin’ny taonjato faha-5 indrindra no voafaritra mazava ny fitambaram-pampianaran’ny Fiangonana momba ny fifindran’ny fahotana tamin’ny fototra, ka singanina manokana amin’izany ny herin’ny foto-pandinihan’i Md Augustin nanoherana ny "pÚlagianisme", ary tamin’ny taonjato faha-16, izay nanoherana ny Fanavaozana pr˘testanta. Nihevitra i PÚlage, fa afaka hitondra ny fiainany ara-m˘raly tsara ny olombelona, noho ny hery voa-Janaharin’ny sitrapony malalaka, tsy mila ny fanampian’ny fahasoavan’Andriamanitra akory ; nampihena ny fihatran’ny herin’ny hadisoan’i Adama ho toy ny oha-dratsy fotsiny izy tamin’izany. Mifanohitra amin’izany kosa ny an’ireo mpitarika voalohany ny fanavaozana pr˘testanta, izay nampianatra fa ny olombelona dia ratsy hatramin’ny fotony ary nofoanan’ny fahotana tany am-piandohana ny fahafahana amam-pahalalahany ; nampitovian’izy ireo amin’ny fironana amin’ny ratsy (concupiscentia), izay tsy hay resena, ny fahotana nolovÓn’ny olombelona tsirairay. Namoaka fanapahan-kevitra manokana ny Fiangonana, tamin’ny K˘nsily faharoa tao Orange tamin’ny 529[310] sy tamin’ny K˘nsilin’i Trente tamin’ny 1546[311], ny amin’ny fahalalana vokatry ny fandinihana naseho momba ny fahotana tamin’ny fototra.

Ady mafy … 

407. Ny fitambaram-pampianarana momba ny fahotana tamin’ny fototra – mifandray amin’ny an’ny Fanavotan’i Kristy – dia mampiseho fomba fijery  mahay manavaka sy mandanjalanja mazava tsara ny amin’ny toeran’ny olombelona sy ny asa amam-pitondran-tenany eto amin’izao tontolo izao. Tamin’ny alalan’ny fahotan’ireo voalohan-dray aman-dreny no nahazoan’ny devoly ny fahefana manjaka ihany teo amin’ny olombelona, na dia manana ny fahalalahany aza ny olombelona. Ny fahotana tamin’ny fototra no mitarika “ny fanandevozana eo ambany fahefan’ilay izay manana ny fanjakan’ny fahafatesana, izany hoe ny devoly”[312]. Ny tsy mahalala ny fananan’ny olombelona fomba aman-toetra voaratra, mirona amin’ny ratsy, dia miteraka hadisoana lehibe eo amin’ny sehatry ny fanabeazana, ny p˘litika, ny asa s˘sialy[313] ary ny fomba fiainana amam-pitondran-tena. 

408. Ny vokatry ny fahotana tamin’ny fototra sy ny fahotana rehetra ataon’ny olombelona tsirairay dia mahatonga toe-piainana mpanota amin’ny fiainan’ izao tontolo izao ankapobeny, izay azo lazaina amin’ilay fomba fitenin’i Masindahy Joany manao hoe : “ny fahotan’izao tontolo izao” (Jo 1,29). Amin’izany fomba fiteny izany no ilazana koa ny hery ratsy manintona ny olona amin’ireo toe-javatra iaraha-miaina sy amin’ireo rafi-piaraha-monina izay vokatry ny fahotan’ny olombelona[314].

409. Izany toe-javatra mahatsiravina misy an’izao tontolo izao izay “mitoetra daholo eo ambany fahefan’ilay ratsy”(1 Jo 5,19)[315] izany, no mahatonga ny fiainan’ny olombelona ho ady :

Ady mafy hanoherana ny hery amam-pahefan’ny maizina no manenika ny tantaran’ny olombelona manontolo ; efa hatrany am-piandohana mihitsy no niantombohany, kanefa haharitra hatramin’ny farandro izany, hoy ny Tompo tamintsika. Tafalatsaka ao anatin’io ady io ny olombelona, ka tsy maintsy miady lalandava izy mba hiraiki-po amin’ny tsara ; ary raha tsy miezaka mafy dia mafy izy, omban’ny fahasoavan’Andriamanitra, tsy hahatanteraka ny filaminany ao anaty[316].

IV. “Tsy navelanao hanjakan’ny fahafatesana izy” 

410. Tsy nilaozan’Andriamanitra ny olombelona, taorian’ny fahalavoany. Ny mifanohitra amin’izany aza, fa nantsoin’Andriamanitra izy[317] ary nambarany taminy tamin’ny fomba mistery ny fandresena ny ratsy sy ny fanarenana amin’ny fahalavoany[318]. “Santatry ny Evanjely” no fiantsoana io andalan-tsoratry ny Jenezy io, noho izy filazana voalohany momba ny Mesia mpanavotra, amin’ny ady ifanaovan’ny bibilava sy Ravehivavy ary ny fandresena farany ho azon’ny tarana-dRavehivavy. 

411. Hitan’ny lovam-pampianarana kristianina ao amin’io andalan-tSoratra Masina io, ny filazana an’i “Adama vaovao”[319] izay hanonitra be dia be, amin’ ny alalan’ny “fanekeny hatramin’ny fahafatesana eo amin’ny Hazofijaliana” (Filip 2,8), ny tsy faneken’i Adama[320]. Ankoatra izany, betsaka ny Aba sy ny mpampianatry ny Fiangonana no manaiky an’ilay vehivavy voalazan’ny “santatry ny Evanjely” ho “Eva vaovao”, dia i Maria, Renin’i Kristy izany. Izy no voalohany, tamin’ny fomba tsy manam-paharoa, nahazo tombon-tsoa tamin’ny fandresen’i Kristy ny fahotana : narovana mialoha izy tsy ho voan’ ny loto rehetra vokatry ny fahotana tamin’ny fototra[321], ary tsy nanota na tamin’inona na tamin’inona, nandritra ny fiainany manontolo teto an-tany, noho ny fahasoavana manokana avy amin’Andriamanitra,[322]

412. Fa nahoana Andriamanitra no tsy nanakana ny olombelona voalohany tsy hanota ? Izao no avalin’i Md LÚon le Grand : “Ny fahasoavana tsy hay ambara avy amin’i Kristy dia manome antsika ny soa tsaratsara kokoa noho izay nesorin’ny fialonan’ny demony tao amintsika”[323]. Ary i  Md Thomas d’Aquin indray nilaza hoe : “Na inona na inona tsy mahatohitra ny amin’ny nanokanana ny fomba aman-toetran’ny olombelona ho amin’ny zava-kinendry ambony kokoa, taorian’ny fahotana. Noho izany, navelan’ Andriamanitra hisy ny ratsy, mba hisintonana avy amin’izany, ny soa lehibe kokoa. Avy amin’izany ny tenin’i Md Paoly hoe : "Teo amin’izay nahabe dia be ny fahotana, no nihoa-pampana ny fahasoavana" (R˘m 5,20). Ary hoy ny hira "Mifalia" (Exultet) hoe : "Endre, nanambina ianao ry hadisoana, fa nahazoana Mpanavotra lehibe aok’izany"[324]”.

 

FAMINTINANA

413.“Tsy nanao ny fahafatesana Andriamanitra, ary tsy faly amin’ny fahaverezan’ny velona rehetra Izy (…). Fa ny fialonan’ny demony no nidiran’ny fahafatesana tamin’izao tontolo izao(Fah 1,13; 2,24).

414. Anjely niongana i Satana na ny devoly sy ny demony hafa rehetra, noho izy ireo nandÓ an-kitsirano ny hanompo an’Andriamanitra sy ny fandaharany. Fanapahan-kevitra tsy miova intsony izany safidin’izy ireo nanohitra an’Andriamanitra izany. Taominy hiray tsikombakomba  aminy ny olombelona mba hikomy amin’Andriamanitra.

415. “Toe-pahamasinana no naharian’Andriamanitra ny olombelona, nefa voalangolangon’ilay Mpisompatra izy, hatrany am-piandohan’ny tantara, ka nanararaotra ny fahafahany, tamin’ny nitsanganany hanohitra an’ Andriamanitra sy tamin’ny naniriany ho tody amin’ny tanjona tiany hotratrarina ivelan’Andriamanitra[325].

416. Noho ny fahotan’i Adama, amin’ny maha-voalohan’olombelona azy, dia niala tao aminy ny toe-pahamasinana amam-pahalavorariana hatrany am-piandohana, izay noraisiny tamin’Andriamanitra, tsy ho an’ny tenany irery ihany, fa ho an’ny olombelona rehetra.

417. Fomba aman-toetra maha-olombelona ny olombelona voaratran’ny fahotana voalohany nataon’i Adama sy Eva, no nafindran’izy ireo tamin’ ny taranany, ka tsy nanana ny toe-pahamasinana amam-pahalavorariana hatrany am-piandohana. Ny tsy fananana io toetra io no antsoina hoe fahotana tamin’ny fototra.

418. Vokatry ny fahotana tamin’ny fototra, dia mihaosa sy malemy, manaiky ny tsy fahalalana, ny fijaliana sy ny fandidiam-drafahafatesana, ary mirona amin’ny fahotana (fironana antsoina hoe fanirian-dratsin’ny nofo), ny fomba aman-toetra maha-olombelona ny olombelona.

419. “Tanantsika Óry, miaraka amin’ny K˘nsilin’i Trente, fa nolovÓna miaraka amin’ny fomba aman-toetra maha-olombelona ny olombelona ny fahotana tamin’ny fototra,tsy tamin’ny fakÓna tahaka”, fa “tamin’ny fielezana, ka araka izany, samy niharany ny isam-batan’olona.[326]

420. Soa tsara kokoa noho izay nesorin’ny fahotana tamintsika no azontsika tamin’ny fandresen’i Kristy ny fahotana, fa : Ao amin’izay nahabe dia be ny fahotana no nihoa-pampana ny fahasoavana(R˘m 5,20).

421. “Ity izao tontolo izao ity, amin’ny finoana kristianina, dia naorina sy natao haharitra eo ambany fitahirizan’ny fitiavan’ny Mpahary ; marina, fa lavo teo ambany fanandevozan’ny fahotana izy, kanefa  nomontsanin’i Kristy tamin’ny Hazofijaliany sy ny Fitsanganany ho velona, ny fahefan’ ilay Mpisompatra, ary nafahany tamin’izany izao tontolo izao[327].

 


 
[1] jer. R˘m 10,9;  1 K˘r 15,3-5;  sns.
[2] Md Cyrille de JÚrusalem, catech. ill. 5,12.
[3] Kat. R. 1, 1, 4.
[4] Md IrÚnÚe, dem. 100.
[5] Kat. R. 1,1, 4.
[6] jer. symb. 8.
[7] jer. DS 1-64.
[8] jer. DS 75-76.
[9] DS 525-541.
[10] DS 800-802.
[11] DS 851-861.
[12] DS 1862-1870.
[13] jer. DS 71-72.
[14] SPF.
[15] Md Ambroise, symb. 7.
[16] Md Ambroise, symb. 1.
[17] Kat. R. 1, 2, 6.
[18]Ibid., 1, 2, 8.
[19] jer. Filip 2,10-11.
[20] jer. Mk 12,29-30.
[21] jer. Mk 12,35-37.
[22] K˘ns. Latran IV : DS 800.
[23] jer. Mpits 13,18.
[24] jer. Eks 3,5-6.
[25] jer. Eks 32.
[26] jer. Eks 33,12-17.
[27] jer. Eks 34,9.
[28] jer. Iz  44,6.
[29] jer. Sal  85,11.
[30] jer. Det 7,9.
[31] jer. Fah  13,1-9.
[32] jer. Sal  115,15.
[33] jer. Fah  7,17-21.
[34] jer. Jo 17,3.
[35] jer. Det 4,37;  7,8;  10,15.
[36] jer. Iz 43,1-7.
[37] jer. ďs 2.
[38] jer. ibid., 11. 1.
[39] jer. Iz 49,14-15.
[40] jer. Iz 62,4-5.
[41] jer. Ezek 16;  ďs 11.
[42] jer. 1 K˘r 2,7-16;  Efez 3,9-12.
[43] Mb Jeanne d’Arc, dictum.
[44] jer. Mt 5,29-30; 16,24; 19,23-24.
[45] Md Nicolas de FlŘe, vavaka.
[46] Poes. 9.
[47] Tertullien, Marc. 1,3.
[48] Md Augustin, serm. 52, 6, 16.
[49] Md CÚsaire d’Arles, symb.
[50] jer. Fiekem-pinoan’i Papa Vigile tamin’ny 552 : DS 415.
[51] jer. DCG 43.
[52]DCG 47.
[53] K˘ns. Vatikana I : DS 3015.
[54] jer. Det 32,6;  Mal  2,10.
[55] jer. 2 Sam 7,14.
[56] jer. Sal 68,6.
[57] jer. Iz 66,13;  Sal  131,2.
[58] jer. Sal 27,10.
[59] jer. Efez 3,14-15;  Iz 49,15.
[60] DS 125.
[61] DS 150.
[62] jer. Jen 1,2.
[63] Sembolin’i NicÚe-Constantinople, DS 150.
[64] jer. Jo 14,17.
[65] jer. Jo 14,26.
[66] jer. Jo 14,26; 15,26; 16,14.
[67] jer. Jo 7,39.
[68] DS 150.
[69] K˘ns. TolŔde VI tamin’ny 638 : DS 490.
[70] K˘ns. TolŔde XI tamin’ny 675 : DS 527.
[71] DS 150.
[72] DS 1300-1301.
[73] jer. DS 284.
[74] jer. AFF 2.
[75] K˘ns. Florence tamin’ny 1439 : DS 1302.
[76] DS 1331.
[77] K˘ns. Lyon II tamin’ny 1274 : DS 850.
[78] jer. 1 K˘r 12,4-6;  Efez 4,4-6.
[79] SPF  9.
[80] K˘ns. Constantinople II tamin’ny 553 : DS 421.
[81] K˘ns. TolŔde XI tamin’ny 675 : DS 530.
[82] K˘ns. Latran IV tamin’ny 1215 : DS 804.
[83] Fides Damasi : DS 71.
[84] K˘ns. TolŔde XI tamin’ny 675 : DS 530.
[85] K˘ns. Latran IV tamin’ny 1215 : DS 804.
[86] K˘ns. TolŔde XI tamin’ny 675 : DS 528.
[87] K˘ns. Florence tamin’ny 1442 : DS 1330.
[88] K˘ns. Florence tamin’ny 1442 : DS 1331.
[89] Or. 40, 41.
[90] LH, antsan’ny vavaka hariva.
[91] jer. AFF 2-9.
[92] jer. K˘ns. Constantinople II tamin’ny 553 : DS 421.
[93] K˘ns. Florence tamin’ny 1442 : DS 1331.
[94] jer. 1 K˘r 8,6.
[95] K˘ns. Constantinople II : DS 421.
[96] jer. Jo 6,44.
[97] jer. R˘m  8,14.
[98] jer. Jo 17,21-23.
[99] Vavaky ny Olontsambatra Elisabeth de la TrinitÚ.
[100] jer. Jo 14,26.
[101] Sembolin’i NicÚe-Constantinople, DS 150.
[102] Md Augustin, Trin. 15, 26, 47.
[103] jer. SPF 9.
[104] Symbolum "Quicumque", DS 75.
[105] jer. Jen 1,1; Jo 1,3.
[106] jer. Mt 6,9.
[107] jer. 1 K˘r 1,18.
[108] jer. Jer 32,17; Lk 1,37.
[109] jer. Jer 27,5.
[110] jer. Est 4,17d ; Ohab 21,1; Tobia 13,2.
[111] jer. Mt 6,32.
[112] Md Thomas d’A., s. th. 1, 25, 5, ad 1.
[113] jer. 2 K˘r 12,9;  Filip 4,13.
[114] Kat. R. 1, 2, 13.
[115] jer. Jen 18,14; Mt 19,26.
[116] MR, vavaka fangatahana ny alahady faha-26.
[117] Sembolin’ny Ap˘st˘ly, DS 30.
[118] Sembolin’i NicÚe-Constantinople, DS 150.
[119] DCG 51.
[120] jer. R˘m 8,18-23.
[121] jer. EthÚrie, pereg. 46;  Md Augustin, catech. 3, 5.
[122] jer. DS 3026.
[123] jer. Asa 17,24-29;  R˘m 1,19-20.
[124] jer. Iz  43,1.
[125] jer. Jen 15,5;  Jer 33,19-26.
[126] jer. Iz 44,24.
[127] jer. Sal 104.
[128] jer. Ohab 8,22-31.
[129] Sembolin’i NicÚe-Constantinople, DS 150.
[130] Litorzia bizantinina, Tononkalom-pivavahana amin’ny vavaka harivan’ny Pantek˘ty.
[131] jer. Sal 33,6; 104,30; Jen 1,2-3.
[132] Md IrÚnÚe, haer. 2, 30, 9.
[133]Ibid., 4, 20, 1.
[134] K˘ns. Vatikana I : DS 3025.
[135] Sent. 1, 2, 2, 1.
[136] Md Thomas d’A., sent. 2, prol.
[137] DS 3002.
[138] Md IrÚnÚe, haer. 4, 20, 7.
[139] AFF 2.
[140] jer. Fah  9,9.
[141] jer. K˘ns. Vatikana I : DS 3022.
[142] jer. K˘ns. Vatikana I : DS 3023-3024.
[143] DS 800; 3025.
[144] Md ThÚophile d’Antioche, Autol. 2, 4.
[145] jer. Sal 51,12.
[146] jer. Jen 1,3.
[147] jer. 2 K˘r 4,6.
[148] jer. Jen 1,26.
[149] jer. Sal 19,2-5.
[150] jer. J˘ba 42,3.
[151] jer. DS 286; 455-463; 800; 1333; 3002.
[152] jer. Ekl  43,30.
[153] Md Augustin, Conf. 3, 6, 11.
[154] K˘ns. Vatikana I : DS 3003.
[155] jer. Iz 10,5-15; 45,5-7; Det 32,39; Ekl 11,14.
[156] jer. Sal 22; 32; 35; 103; 138; sns.
[157] jer. Mt 10,29-31.
[158] jer. Jen 1,26-28.
[159] jer. K˘l 1,24.
[160] jer. 1 Tes 3,2.
[161] jer. K˘l  4,11.
[162] jer. 1 K˘r 12,6.
[163] FAA 36, ž 3.
[164] jer. Mt 19,26;  Jo 15,5;  Filip 4,13.
[165] jer. Md Thomas d’A., s. th. 1, 25, 6.
[166] jer. Md Thomas d’A., s. gent. 3, 71.
[167] jer. Md Augustin, lib. 1, 1, 1;  Md Thomas d’A., s. th. 1-2, 79, 1.
[168] Md Augustin, enchir. 3, 11.
[169] jer. Tobia 2,12-18 volg.
[170] jer. R˘m 5,20.
[171] Dial. 138.
[172] Margarita Roper, Epistula  ad  Aliciam  Alington  (mense augusti  1534).
[173] Rev. 13,32.
[174] jer. Jen 2,2.
[175] jer. DS 3624.
[176] jer. Mt 6,26-34.
[177] jer. Sal 55,23.
[178] Sembolin’ny Ap˘st˘ly, DS 30.
[179] Sembolin’i NicÚe-Constantinople, DS 150.
[180] jer. Sal 115,16.
[181] jer. Sal 19,2.
[182] jer. Sal 115,16.
[183] DS 800;  jer. koa DS 3002  sy  SPF 8.
[184] Enarr. in  Psal. 103, 1, 15.
[185] jer. Pie XII : DS 3891.
[186] jer. Lk 20,36.
[187] jer. Dan 10,9-12.
[188] jer. Joba 38,7, izay niantsoana ny anjely hoe  ź zanak’Andriamanitra ╗.
[189] jer. Jen 3,24.
[190] jer. Jen 19.
[191] jer. Jen 21,17.
[192] jer. Jen 22,11.
[193] jer. Asa 7,53.
[194] jer. Eks 23,20-23.
[195] jer. Mpits 13.
[196] jer. Mpits 6,11-24;  Iz 6,6.
[197] jer. 1 Mpanj 19,5.
[198] jer. Lk 1,11.26.
[199] jer. Mt 1,20; 2,13.19.
[200] jer. Mk 1,13; Mt 4,11.
[201] jer. Lk 22,43.
[202] jer. Mt 26,53.
[203] jer. 2 Mak 10,29-30; 11,8.
[204] jer. Lk 2,8-14.
[205] jer. Mk 16,5-7.
[206] jer. Asa 1,10-11.
[207] jer. Mt 13,41; 24,31; Lk 12,8-9.
[208] jer. Asa 5,18-20; 8,26-29; 10,3-8; 12,6-11; 27,23-25.
[209] OE x 50.
[210] Liturgia byzantina Sancti  Ioannis Chrysostomi, Hymnus cherubinorum.
[211] jer. Mt 18,10.
[212] jer. Lk 16,22.
[213] jer. Sal 34,8; 91,10-13.
[214] jer. J˘ba 33,23-24; Zak 1,12; Tobia 12,12.
[215] Md Basile, Eun. 3,1.
[216] jer. Jen 1,1-2,4.
[217] jer. FA 11.
[218] FF 36.
[219] jer. Md Augustin, Gen. Man. 1, 2, 4.
[220] FAA 36, ž 2.
[221] jer. Sal 145,9.
[222] jer. Jen 1,26.
[223] Md  Franšois d’Assise, cant.
[224] jer. Heb 4,3-4.
[225] jer. Jer 31,35-37; 33,19-26.
[226] jer. Jen 1,14.
[227] Md  Benoţt, reg. 43, 3.
[228] jer. MR, Andro mialohan’ny Paka 24 : vavaka aorian’ny vakiteny voalohany.
[229] Md Thomas d’A., s. th. 1, 114, 3, ad 3.
[230] FAA 12, ž 3.
[231] FAA 24, ž 3.
[232] Mb CathÚrine de Sienne, dial. 13.
[233] jer. FAA 12, ž 1; 24, ž 3; 39, ž 1.
[234] Md Jean Chrysostome, serm. in Gen. 2, 1.
[235] FAA 22, ž 1.
[236] Md Pierre Chrysologue, serm. 117,1-2.
[237] jer. Tobia 8,6.
[238] Pie XII, enc. ź Summi  pontificatus ╗;  jer. koa FFTK 1.
[239] Pie XII, enc. ź Summi  pontificatus ╗.
[240] jer. Mt 16,25-26;  Jo 15,13.
[241] jer. Asa 2,41.
[242] jer. Mt 26,38;  Jo 12,27.
[243] jer. Mt 10,28; 2 Mak 6,30.
[244] jer. 1 K˘r 6,19-20; 15,44-45.
[245] FAA 14, ž 1.
[246] jer. K˘ns. Vienne tamin’ny 1312 : DS 902.
[247] jer. Pie XII, enc. ź Humani generis ╗, 1950 : DS 3896;  SPF 8.
[248] jer. K˘ns. Latran V tamin’ny 1513 : DS 1440.
[249] K˘ns. Constantinople IV tamin’ny 870 : DS 657.
[250] K˘ns. Vatikana I : DS 3005;  jer. koa FAA 22, ž 5.
[251] jer. Pie XII, Enc. ź Humani generis ╗, 1950 : DS 3891.
[252] jer. Det 6,5; 29,3; Iz 29,13; Ezek 36,26; Mt 6,21; Lk 8,15; R˘m 5,5.
[253] jer. Jen 2,7.22.
[254] jer. Iz 49,14-15; 66,13; Sal 131,2-3.
[255] jer. ďs 11,1-4; Jer 3,4-19.
[256] jer. Jen 2,19-20.
[257] MD 7.
[258] jer. FAA 50, ž 1.
[259] jer. Jen 1,28.
[260] K˘ns. Trente : DS 1511.
[261] jer. FF 2.
[262] jer. Jen 2,17; 3,19.
[263] jer. Jen 3,16.
[264] jer. Jen 2,25.
[265] jer. 1 Jo 2,16.
[266] jer. Jen 2,8.
[267] jer. Jen 3,17-19.
[268] MR, vavaka fisaorana IV, 118.
[269] jer. Efez 1,3-6; R˘m 8,29.
[270] FAA 14, ž 1.
[271] FAA 12, ž 4.
[272] Conf. 7, 7, 11.
[273] jer. 1 Tim 3,16.
[274] jer. R˘m 5,20.
[275] jer. Lk 11,21-22; Jo 16,11; 1 Jo 3,8.
[276] jer. R˘m 5,12-21.
[277] jer. 1 K˘r 2,16.
[278] jer. FAA 13, ž 1.
[279] jer. K˘ns. Trente : DS 1513;  Pie XII : DS 3897;  Paul VI, lahateny tamin’ny 11 jolay 1966.
[280] jer. Jen 3,1-5.
[281] jer. Fah 2,24.
[282] jer. Jo 8,44; Ap˘k 12,9.
[283] K˘ns. Latran IV tamin’ny 1215 : DS 800.
[284] jer. 2 Pi 2,4.
[285] Md Jean DamascŔne, f. o. 2, 4.
[286] jer. Mt 4,1-11.
[287] jer. Jen 3,1-11.
[288] jer. R˘m 5,19.
[289] jer. Jen 3,5.
[290] Md Maxime le Confesseur, ambig.
[291] jer. R˘m 3,23.
[292] jer. Jen 3,9-10.
[293] jer. Jen 3,5.
[294] jer. Jen 3,7.
[295] jer. Jen 3,11-13.
[296] jer. Jen 3,16.
[297] jer. Jen 3,17.19.
[298] jer. Jen 2,17.
[299]  jer. Jen 3,19.
[300] jer. R˘m 5,12.
[301] jer. Jen 4,3-15.
[302] jer. Jen 6,5.12; R˘m 1,18-32.
[303] jer. 1 K˘r 1-6; Ap˘k 2-3.
[304] FAA 13, ž 1.
[305] jer. K˘ns Trente : DS 1512.
[306] jer. K˘ns. Trente : DS 1514.
[307] Md Thomas d’A., mal. 4, 1.
[308] jer. K˘ns. Trente : DS 1511-1512.
[309] jer. K˘ns. Trente : DS 1513.
[310] jer. DS 371-372.
[311] jer. DS 1510-1516.
[312] K˘ns. Trente : DS 1511;  jer. koa Heb 2,14.
[313] jer. CA 25.
[314] jer. RP 16.
[315] jer. 1 Pi 5,8.
[316] FAA 37, ž 2.
[317] jer. Jen 3,9.
[318] jer. Jen 3,15.
[319] jer. 1 K˘r 15,21-22.45.
[320] jer. R˘m 5,19-20.
[321] jer. Pie IX : DS 2803.
[322] jer. K˘ns. Trente : DS 1573.
[323] Serm. 73, 4.
[324] Md Thomas d'A., s. th. 3, 1, 3, ad 3.
[325] FAA 13, ž 1.
[326] SPF 16.
[327] FAA 2, ž 2.
 

 

top