The Holy See
back up
Search
riga

VIAGGIO APOSTOLICO IN POLONIA

DISCORSO DI GIOVANNI PAOLO II
AL MONDO DELLA CULTURA

Aula Magna dell'Universitŕ Cattolica di Lublino - Martedě, 9 giugno 1987

 

1. Pozdrawiam z całego serca wszystkich zgromadzonych dzisiaj w Auli Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Odwiedziny dawnego pracownika tej Uczelni dostarczyły organizatorom okazji, aby zaprosić przedstawicieli świata nauki z całej Polski, a także z zagranicy. Czuję  się tym zaproszeniem oraz Waszą obecnością w dniu dzisiejszym, czcigodni Panie i Panowie, prawdziwie zaszczycony. Wiem, że oprócz przedstawicieli wielu uczelni w kraju i Polskiej Akademii Nauk, są tu też obecni reprezentanci uczelni zagranicznych, które łączy z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim bliska współpraca - z Leuven i Louvain-la-Neuve, z Mediolanu, Paryża, Waszyngtonu, Nijmegen, Tilburga, z Mainz.

W Waszych osobach spotykam i pozdrawiam wszystkie uniwersytety, wszystkie wyższe uczelnie, jakie znajdują się  na ziemi ojczystej, poczynając od najstarszej - Uczelni Jagiellońskiej w Krakowie, której zawdzięczam studia oraz pierwsze akademickie doświadczenia. Doświadczenia te wycisnęły w mojej świadomości oraz całej osobowości głębokie ślady na całe życie. Może w sposób szczególny dlatego, że były one związane naprzód z okresem przed drugą wojną światową, z kolei - i to w większości - z okresem okupacji, wreszcie z pierwszymi latami okresu powojennego. Pamięć tego, czym jest uniwersytet - Alma Mater - noszę  w sobie wciąż żywą. Nie tylko pamięć, ale poczucie długu, który należy spłacać całym życiem.

2. Stąd też rodzi się  potrzeba, ażeby to moje dzisiejsze przemówienie rozpocząć nawiązując do uniwersytetu jako do szczególnego środowiska, do wspólnoty, w której spotykają się  uczeni i uczniowie, profesorowie i studenci, przedstawiciele różnych pokoleń, zespoleni wspólnym celem i wspólnym zadaniem. Jest to zadanie pierwszorzędnej wagi w życiu człowieka, a także w życiu społeczeństwa-narodu i państwa.

Kiedy przemawiam do Was, czcigodni Państwo, mam przed oczyma duszy wszystkie te środowiska, te wspólnoty, w których służba poznaniu - czyli służba Prawdzie - staje się  podstawą kształtowania człowieka. Wiemy, że był Ktoś, kto powiedział: “poznacie prawdę , a prawda uczyni was wolnymi” (Io. 8, 32). W okresie Kongresu Eucharystycznego w Polsce, którego jestem gósciem i uczestnikiem, te słowa Chrystusa odżywają ze szczgólną mocą właśnie tu, w Auli uniwersyteckiej, w kontekście spotkania z polskim światem nauki.

Odżywają, a zarazem znajdują swe naturalne dopełnienie w słowach świętego Pawła: “Prawdę  czyńcie w miłości” (Eph. 4, 15). Służąc prawdzie z miłości do prawdy i do tych, którym ją przekazujemy, budujemy wspólnotę  ludzi wolnych w prawdzie, tworzymy wspólnotę  ludzi zjednoczonych miłością do prawdy i miłością wzajemną w prawdzie, wspólnotę  ludzi, dla których miłość prawdy stanowi zasadę  jednoczągcej ich więzi.

3. Mam czasem sposobność zbliżyć się  do tych problemów, które są istotne dla Waszego środowiska. W szeregu wywiadów z ludźmi nauki, jakie było mi dane czytać w ostatnich czasach, znajdowałem wyrazy głębokiego poczucia odpowiedzialności za prawdę  poznawaną i przekazywaną, stawianie rzetelnych wymagań sobie i studentom, a to wszystko przeniknięte “pogłosem” jakiejś głębokiej troski! Mamy wielu bardzo zdolnych młodych ludzi, nie brak talentów w pokoleniu współczesnych studentów, młodych pracowników nauki, którzy zaludniają nasze uczelnie akademickie!

Czy mają wszystkie warunki potrzebne do tego, aby ich studia przyniosły pełny owoc? Tu, na ziemi ojczystej?

Pytanie to dotyczy teraźniejszości, wyposażenia uniwersyteckich warsztatów pracy, kontaktów z ośrodkami przodującymi w nauce światowej. Pytanie to dotyczy także przyszłości. Jakie są perspektywy tego pokolenia? Perspektywy pracy - ten problem istnieje również w wielu krajach europejskiego Zachodu. Perspektywy życia, przede wszystkim mieszkania! Dachu nad głową dla młodych małżeństw i rodzin.

Trzeba, ażeby te pytania były stawiane. One są tylko i wyłącznie wyrazem troski o człowieka. Uniwersytet zawsze był miejscem tej solidarnej troski. Kiedyś nadawano temu nazwę  “Bratniej pomocy”.

W duchu tej właśnie solidarnej troski pozwalam sobie powtórzyć to pytanie wobec Was, drodzy Państwo. Uniwersytet z natury swojej służy przyszłości człowieka i narodu. Jego zadaniem jest stale wywoływać sprawę  tej przyszłości w świadomości społecznej. Wywoływać w sposób niestrudzony, nieustępliwy. Mamy tylu młodych, obiecujących ludzi. Nie możemy dopuścić do tego, aby nie widzieli oni dla siebie przyszłości we własnej Ojczyźnie.

Więc-jako również syn tej Ojczyzny-odważam się  wyrazić pogląd, że trzeba przemyśleć wiele spraw życia społecznego, struktur, organizacji pracy, aż do samych założeń współczesnego organizmu państwowego, pod kątem przyszłości młodego pokolenia na ziemi polskiej.

Uniwersytety, uczelnie, nie mogą odsunąć się  od potrzeby dawania świadectwa w tej dziedzinie istotnej i podstawowej dla samego bytu Polski.

4. Jeżeli zacząłem od środowiska-uniwersytetu jako szczególnej wspólnoty-to z uwagi na tak zasadniczą dla całego narodu sprawę  podmiotowości. Podmiotowość ta wypracowuje się wszędzie, przy różnych warsztatach pracy na tej naszej ojczystej ziemi. Są do tego wezwane środowiska pracy w przemyśle i na roli. Jest do tego wezwana każda rodzina i każdy człowiek. Podmiotowość rodzi się  z samej natury bytu osobowego: odpowiada w pierwszym rzędzie godności ludzkiej osoby. Jest tej godności potwierdzeniem, sprawdzianem-i zarazem wymogiem, zarówno w życiu osobistym, jak zbiorowym.

Uczelnie, warsztaty pracy poznawczej, działające wedle wielorakiej metodologii, są do tego wezwane w sposób szczególny. Są do tego wezwane “od wewnątrz”: z racji swej konstytucji, która jest nieodzowna w służbie prawdy. Są do tego wezwane również niejako “od zewnątrz”-ze względu na społeczeństwo, wśród którego żyja i dla którego działają. Społeczeństwo oczekuje od swych uniwersytetów ugruntowania własnej podmiotowości, oczekuje ukazania racii, które ją uzasadniają, oraz motywów i działań, które jej służą. Z tym też jest ściśle związany wymóg wolności akademickiej, czy też słusznej autonomii uniwersytetów i uczelni. Ta właśnie autonomia na służbie prawdy poznawanej i przekazywanej jest warunkiem niejako organicznym podmiotowości całego społeczeństwa, wśród którego uniwersytety spełniają swoją misję .

Czy taki cel przyświecał naszym monarchom naprzód jeszcze z dynastii piastowskiej, a potem jagiellońskiej przy fundowaniu i odnawianiu pierwszego w Polsce uniwersytetu? Ośmieliłbym się  powiedzieć, że tak.

5. Sprawa ta łączy się  z zagadnieniem - chyba bardziej jeszcze podstawowym - a dotyczy ono po prostu “konstytucji” człowieka: miejsca człowieka w świecie. We wszechświecie. Przy rozważaniu tej sprawy jest rzeczą nieodzowną sięganie do “początku”, do arché.

Jest to problem ogromnej wagi dla różnych nauk o człowieku i świecie, na przykład dla paleontologii, historii, etnologii. Tego rodzaju nauki poszerzają się  na gruncie swoich własnych metod empirycznych. Szukają wskaźników i dowodów, które można wydobyć z badania wykopalisk świadczących o najdawniejszych śladach człowieka w łonie ziemskiej skorupy.

Pozwólcie, że przytoczę  w tym miejscu tekst biblijny. Nie posiada on zapewne wartości z punktu widzenia założeń i metod wiedzy empirycznej. Posiada natomiast znaczenie symboliczne. Wiemy, że “symbol” znaczy tyle, co znak zbieżności, spotkania i przystawania do siebie danych elementów. Otóż myślę , że tekst z Księgi Rodzaju, który przytoczę  - bez aspirowania do charakteru naukowego z punktu widzenia nauk empirycznych - posiada również własne, swoiste znaczenie dla samego rozumu dociekającego prawdy o człowieku.

Oto ten tekst: “Ulepiwszy z gleby wszelkie zwierzę ta lądowe, wszelkie ptaki powietrzne, Pan Bóg przyprowadził je do mężczyzny [do człowieka], aby przekonać się, jaką on da im nazwę . Każde jednak zwierzę , które określił mężczyzna [człowiek] otrzymało nazwę  "istota żywa". I tak mężczyna [człowiek] dał nazwy wszelkiemu bydłu, ptakom powietrznym i wszelkiemu zwierzę ciu polnemu, ale nie znalazła się  pomoc odpowiednia dla mężczyzny [człowieka]” (Gen. 2, 19-20).

Otóż, bez względu na to, co osiągamy metodą empiryczną (a raczej wielu metodami) na temat “początku”, powyższy tekst zdaje się  posiadać niesłychane znaczenie “symboliczne”. Co więcej, poniekąd trafia do samych korzeni problemu “miejsca człowieka we wszechświecie”. Można by tez powiedzieć, że stanowi jakiś wyraz zbieżności tego wszystkiego, co kryją w sobie dociekania prowadzone metodami nauk empirycznych. Wszystkie wszakże, szukając możliwie pierwotnych śladów człowieka, równocześnie kierują się  jakimś podstawowym poję ciem człowieka. Posiadają elementarną odpowiedź przynajmniej na pytanie: czym człowiek różni się  od innych istot w widzialnym kosmosie?

Człowiek “od początku” odróżnia siebie od całego widzialnego wszechświata, a w szczególności od świata istot poniekąd sobie najbliższych. Wszystkie one są dla niego przedmiotem. On sam pozostaje wśród nich podmiotem. Ta sama Księga Rodzaju mówi o człowieku jako istocie stworzonej na obraz Boga i Jego podobieństwo. Co więcej, w świetle powyższego tekstu jest równocześnie jasne, że owa podmiotowość człowieka łączy się  w sposób podstawowy z poznaniem. Człowiek jest podmiotem pośród świata przedmiotów dlatego, że jest zdolny poznawczo obiektywizować wszystko, co go otacza. Dlatego, że przez swój umysł zwrócony jest “z natury” ku prawdzie. W prawdzie zawiera się  źródło transcendencji człowieka wobec wszechświata, w którym żyje.

Właśnie poprzez refleksję  nad własnym poznaniem człowiek objawia się  samemu sobie jako jedyne jestestwo pośród świata, które widzi się  “od wewnątrz” związane poznaną prawdą - związane, a więc także “zobowiązane” do jej uznania, w razie potrzeby także aktami wolnego wyboru, aktami świadectwa na rzecz prawdy. Jest to uzdolnienie do przekraczania siebie w prawdzie. Poprzez refleksję  nad własnym poznaniem człowiek odkrywa, że sposób jego bytowania w świecie jest nie tylko całkowicie różny od wszystkiego innego pośród świata, lecz że jest także wyróżniony, nadrzędny wobec wszystkiego innego w jego obrębie. Człowiek zauważa po prostu, że jest osobowym podmiotem, osobą. Staje oko w oko wobec swej godności!

Tekst biblijny mówi poniekąd o pierwszych elementarnych prawdach - nadawał “nazwy” - poprzez które człowiek stwierdził i potwierdził swoją podmiotowość wśród świata. Można równocześnie powiedzieć że w tym opisie jest zapowiedziany i niejako “zaantycypowany” cały ten proces poznawczy, który stanowi o dziejach ludzkiej kultury. Nie zawahałbym się  powiedzieć, że pierwsza Księga Biblii otwiera perspektywę  wszelkiej nauki i wszystkich nauk. Rzeczywistość - cała rzeczywistość, wszystkie jej aspekty i elementy - będą stanowiły odtąd nieustające wyzwanie dla człowieka - dla jego umysłu. Również cały nowożytny i współczesny - gigantyczny rozwój nauki, jest w tym opisie już zapowiedziany i zapoczątkowany. Żadna też nowa epoka poznania naukowego nie wykracza istotowo “poza” to, co w nim zostało już - w sposób obrazowy i elementarny - zarysowane.

6. Biblijny paradygmat “człowieka pośród świata” zawiera, jak widać, zespół elementów, które nie przestają wyznaczać naszego myślenia o człowieku. Nie przestają też dotykać samych podstaw jego podmiotowości, a także - przynajmniej perspektywicznie - owego związku, jaki zachodzi pomiędzy “nazywaniem” przedmiotów, procesem poznawczym, rozwijającym się  stopniowo także w postaci wielości nauk, a ugruntowywaniem miejsca człowieka w kosmosie jako podmiotu. Im dalej sięga wysiłek związany z poznaniem, czyli odkryciem prawdy o przedmiotowej rzeczywistości, tym bardziej pogłębia się  racja ludzkiej podmiotowości. Racja ta dotyczy nie tylko - i nie tyle - człowieka wśród świata, ile jeszcze bardziej: człowieka wśród ludzi, człowieka w społeczeństwie.

Paradoksalnie można powiedzieć, że w miarę  postępu wiedzy w świecie - w wymiarach makro i mikro - człowiek coraz bardziej musi na gruncie postępu cywilizacii scientystyczno-technicznych bronić prawdy o sobie samym.

Człowiek też musi w imię  prawdy o samym sobie przeciwstawić się  dwojakiej pokusie: pokusie uczynienia prawdy o sobie poddaną swej wolności oraz pokusie uczynienia siebie poddanym światu rzeczy; musi się  oprzeć zarówno pokusie samoubóstwienia, jak i pokusie samourzeczowienia. Wedle wyrażenia autora średniowiecznego: Positus est in medio homo: nec bestia-nec deus! To zresztą należy także do biblijnego paradygmatu Księgi Rodzaju. Człowiek już “od początku” nęcony jest pokusą poddania prawdy o sobie władzy swej woli i umieszczenia się  przez to “poza dobrem i złem”. Kuszony jest iluzją, że prawdę  o dobru i złu pozna dopiero wtedy, gdy sam będzie o niej decydował. “Otworzą się  wam oczy i tak jak Bóg będziecie znali dobro i zło” (Gen. 3, 5).

Równocześnie człowiek zostaje “od początku” wezwany, aby “czynił sobie ziemię  poddaną”, co oczywiście stanowi owoc “naturalny”, a zarazem praktyczne “przedłużenie” poznania, czyli “panowania” przez prawdę  nad resztą stworzeń.

Tu pragnę  bodaj dotknać bardzo dziś aktualnej w całym świecie sprawy ochrony zagrożonego środowiska naturalnego. Jest to, jak mi wiadomo problem ogromnie ważny również w Polsce. “Czynić sobie ziemię  poddaną” znaczy też respektować jej prawa, prawa natury. W tej dziedzinie: w trudzie umiejętnego opanowania sił przyrody i mądrego gospodarowania jej zasobami, nauka - jak Państwo sami wiecie - ma wielkie zadanie do spełnienia.

Jednakże “czynić sobie ziemię  poddaną” (Ivi, 1, 28) -to znaczy także: nie uczynić siebie samego poddanym ziemi! Nie pozwolić ani poznawczo, ani praktycznie “zredukować” człowieka do rzędu przedmiotów. Zachować podmiotowość osoby w obrębie całej ludzkiej praxis. Zabezpieczyć tę  podmiotowość również w ludzkiej zbiorowości: w społeczeństwie, w państwie, przy różnych warsztatach pracy czy choćby nawet zbiorowej rozrywki.

Myślę, że taka jest ostateczna racja i sens tego, co współcześnie nazywa się  prawami człowieka. Na gruncie metodycznego poznania, a więc nauki, tu przebiega też linia spotkania z filozofią, w szczególności z etyką - a także poniekąd z teologią.

7. Okres Oświecenia, bardziej jeszcze wiek XIX, rozwinął tezę  o antynomii pomiędzy nauka, a religią. Antynomia ta zrodziła też pogląd, zwłaszcza w marksizmie, o charakterze alienacyjnym wszelkiej religii. Zawarta w tym poglądzie redukcja “człowieka w świecie” do wymiarów bezwzględnej immanencji “złowieka” względem  “świata” niesie wraz z sobą nie tylko Nietzscheańską problematykę  “śmierci Boga”, ale - jak stopniowo zauważono - perspektywę  “również śmierci człowieka”, który w tej zasadniczo “materialistycznej” wizji rzeczywistości nie dysponuje w sensie ostatecznym, eschatologicznym innymi możliwościami, jak cała reszta przedmiotów widzialnego wszechświata.

Stanowisko powyższe bywało głoszone ze stanowczością i postulowane, a nawet “wymagane” w odnośnych środowiskach jako synonim jedynie naukowej metody, co więcej, “naukowego światopogłądu”.

Współcześnie daje się  zauważyć nie tak bezwzględna stanowczość w tej dziedzinie. Paradygmat “człowieka-podmiotu” (który - jak powiedziano - ma swe zakorzenienie także w Księdze Rodzaju) zdaje się  - jakąś drogą, nie zawsze przez głowne drzwi wejściowe - powracać do świadomości ludzi i społeczeństw, również w świecie nauki. Nie widzi się  też w religii przeciwnika rozumu i jego możliwości poznawczych. Raczej dostrzega się  w niej inny rodzaj ekspresji prawdy o człowieku w świecie. Nie ulega wątpliwości, że idzie to w parze z ponownym dostrzeżeniem wymiaru transcendencji właściwej dla samego człowieka jako podmiotu. Jest to - w pierwszym niejako rzucie - transcendencja przez prawdę .

Wydaje się  także, iż człowiek współczesny coraz bardziej zdaje sobie sprawę  z tego, że Bóg (a więc i religia) - zwłaszcza zaś Bóg osobowy Biblii i Ewangelii, Bóg Jezusa Chrystusa - pozostaje ostatnim i ostatecznym gwarantem ludzkiej podmiotowości, wolność ludzkiego ducha, zwłaszcza w warunkach, w których ta wolność i podmiotowość bywa zagrożona nie tylko w sensie teoretycznym, ale bardziei jeszcze - praktycznym. Przez system i skalę  wartości. Przez etos - lub antyetos - jednostronnie technokratyczny, przez upowszechnianie się  modelu cywilizacji konsumpcyjnej, przez różne odmiany ustrojowego totalitaryzmu.

W ten sposób wracamy niejako do prastarego paradygmatu Biblii: Bóg-Stworzyciel, ale i Sprzymierzeniec człowieka. Bóg Przymierza! Ojciec!

8. Na zakończenie jeszcze pragnę  wyrazić szczególną radość z tego, że to tak wymowne spotkanie ze światem nauki polskiej znalazło miejsce w Lublinie. To miasto posiada swą historyczna wymowę. .Jest to nie tylko wymowa unii lubelskiej, ale wszystkiego, co stanowi dziejowy, kultorowy, etyczny i religijny kontekst tej unii. Cały wielki dziejowy proces spotkania pomiędzy Zachodem a Wschodem. Wzajemnego przyciągania się  i odpychania. Odpychania - ale i przyciągania. Ten proces należy do całych naszych dziejów. Można powiedzieć, całe nasze dzieje tkwią w samym środku tego procesu. Może bardziej “wczoraj” niż “dzisiaj”, jednakże, “dzisiaj” nie podobna oddzielić od “wczoraj”. Naród żyje wciąż całą swoją historią. I Kościół w Narodzie też. I proces ten nie jest zakończony.

Nikt też nie zdejmie z ludzi tu żyjących, zwłaszcza ludzi nauki, odpowiedzialności za ostateczny wynik tego dziejowego procesu w tym miejscu Europy! I świata! Powiedziałbym: w miejscu “trudnego wyzwania”.

Tak więc sprawa, na którą, symbolicznie wskazuje to miasto - Lublin, może także i ten Uniwersytet - KUL, ma wymiar nie tylko polski, ale europejski. Owszem, uniwersalny. Z tego wymiaru zdawałem sobie sprawę , gdy idąc za wzorem Pawła VI, który ogłosił patronem Europy świę tego Benedykta, widziałem konieczność rozszerzenia tego “patronatu” o dwie inen postaci: Apostołów Słowian, świętych Braci Sołuńskich, Cyryla i Metodego.

Wszyscy oni trzej wyprzedzili historyczny czas Polski, naszej Ojczyzny. Ale też w jakiś sposób ten czas - i całe nasze tysiąclecie minione - wspólnie przygotowali.

Obyśmy umieli wiernie, autentycznie, twórczo kontynuować to wielkie dziedzictwo.

“Królowi wieków nieśmiertelnemu - chwała: Soli Deo (1 Tim. 1, 17) - kończę  tymi słowami, które stanowiły biskupi emblemat Kardynała Stefana Wyszyńskiego, wielkiego Prymasa Tysiąclecia, który tutaj w Lublinie zaczynał swe biskupie posługiwanie Kościołowi w Polsce.

***

Proszę Państwa jeszcze mi tu przypominają, że jestem biskupem i że powinienem jako biskup spełniać swoje obowiązki. Każdy biskup słyszy przy święceniach biskupich, że obowiązkiem jego jest błogosławić. Więc pragnę  udzielić błogosławieństwa wszystkim tu zgromadzonym. Niech Was błogosławi Bóg Wszechmogący: Ojciec i Syn, i Duch Święty.

A teraz widzę, że ksiądz Rektor chociaż biskup, jest bardzo nieśmiały. Otóż, najlepiej będzie, jeżeli Państwo, przynajmniej przedstawiciele uczelni pozalubelskich, pozakulowskich, bo z KUL-em mam jeszcze jeno spotkanie osobne, zechcą odejść i tu się  przywitamy. Będę bardzo wdzięczny za takie podanie ręki.

 

© Copyright 1987 -  Libreria Editrice Vaticana 

top