| |
Vorticibus rapidis impendet flaminis
ardor
litore Romano; cumulos extollit arenae
ventus Atabulus et
perturbat tesqua petrosa.
Desuper assidue volucrum raucum ruit agmen,
|
| 5 |
tempestas avium, corvorum stridula
turma,
atque lari e ponto lapsi gemitu queribundi.
Aeris hic
rabies, hic Auster pulvere fuscus
abripiunt nemoris ramos et robora
flectunt.
Densa strues nebulae incumbit Tiberisque fluenta
|
| 10 |
pigranti sequitur motu velatque
silenter.
Febres atque luem exhalant torpentia stagna.
Qua Tiberis
tamen unda ruens ramalia secum
devolvit stirpesque trahit sub gurgite
flavo,
iam praesaga maris, viridi requiescere ponti |
| 15 |
iam cupiens gremio, hic sudum patet
undique caelum
lumine sapphiri splendens puroque nitore.
Silva
etiam rivi ripas comitata virentes
saepe sinus aperit, pluvia
redolentia prata:
interius nutant umbrae radiique vicissim. |
| 20 |
Non aliter tenebras templi
cathedralis ab altis
delapsus vitris sol dissipat atque fenestras
ambigua accendit luce et musiva colorat.
Nulla hic vox hominum auditur
nullusque coloni
clamor qui stimulet tauros et presset aratrum. |
| 25 |
Interdum accultus de cespite sibilat
anguis
et culicum bombo resonant limosa paludis.
Hic graciles
apium turmae, mellis studiosae,
mussantes volitant et passim balsama
libant,
arentes quotiens gravat herbas hora diei, |
| 30 |
atque comae ardescunt silvae
fluctusque quiescit. * * *
Huc iuvenis quondam peregrinans venit ab Urbe
(ter deciens aetas instabat claudere saeclum,
Sancti cum Petri portas
aperire pararet
Pontificis sceptrum et decernere iubilum in orbe,) |
| 35 |
crispulus et facie fuscus, tum
corpore promptus,
Arni quem genitum ad pontes fanumque Ioannis
talaris prodit vestis fucata colore (2)
et tuscus sermo, famulo
quandoque loquatur.
Ambages silvae et Tiberis lustrare meatus |
| 40 |
irrequies visu et circum latebrosa
videtur
litora scrutari, veterum vestigia quaerens,
Aeneae si
forte patris monimenta supersint,
si profugae lateant Troiae
sanctissima signa;
stirpibus innexis, salebroso vadere calle
|
| 45 |
pergit, ad usque amnis resonantia
litora cannis.
Denique ad occasum solis qua flagrat horizon
puniceusque vapor nubes secernit ab undis,
flectit equum, properans
Tyrrhenos tangere fluctus.
Hic Tiberis fauces vasto fervere recessu
|
| 50 |
audit et australem sabulum miscere
procellam.
Atque animo fingit pelagus terrasque remotas,
Sardiniae
praeter scopulos, praeter Baleares,
Herculis et solido erectas
adamante columnas,
quas posuit ne quis demens procederet ultra.
|
| 55 |
Mens agitata labans ignoti sidera
caeli
quaeritat atque animus cernit sine gentibus orbem,
aequora
non umquam celeri sulcata carina.
Somnia multa animum pulsant
rapiuntque per undas:
aspicit immanem consurgere ab aequore montem
|
| 60 |
saxorum cumulis fultum scopulisque
cavatis,
vertice qui tantum caeli conscendit ad arces
aetheris ut
subeat zonam sphaerasque rotantes.
At longe lateque patent fastigia
montis
praecincta immotae viridanti vellere silvae: |
| 65 |
non aliter regum sacro diadema
smaragdo
collustrat prasina crines et tempora luce.
Incubat in
ponto praerupto pondere vastus
montis apex gelido stellarum lumine
fulgens.
«Primitus hic nostri insontes
vixere parentes! |
| 70 |
Nunc quoque
flaventes stillant de cortice guttae,
Lethaeusque vapor manat
tepidantibus undis,
nunc quoque mella fragrant.», secum volvit
peregrinus,
dumque oculis solem sequitur currumque rubentem,
somniat arva, videt madidas sine vomere glaebas, |
| 75 |
auratisque
videt foliis frondescere montem.
«Iure vocat montem Paradisi nomine
fama!»
Haec secum florentinus corde excitus alto.
Nox tegit
interea tristi caligine pontum,
dum tenebrae nebula et molli languore
cadentes |
| 80 |
torpidus et
somnus frigentia membra resolvunt
atque premunt larvas commota mente
sepultas.
* * *
Luminat aurorae fulgor iam
luce cruenta
moenia Tiburis et radiis nascentibus hortos:
accendit
trepidis Anienis saxa favillis. |
| 85 |
Surrexit
florentinus rursusque ad Olympum
ad mare miratus, stupuit volucremque
phaselum
glaucas per nebulas nutantem tollere proram,
candentemque
super puppim fulgetra micare,
carbasa ceu vento vehementi inflata per
auras. |
| 90 |
Undarum navis
resecat sine remige fluxum.
Mirum quam celeri cursu adventare videntur
lintea, sive alae, et speculum vix tangere amarum,
temporis et puncto
spatium discurrere magnum.
Dein praeceps sabulo incumbit mergitque
carinam |
| 95 |
navicula et
tandem somno requiescere gaudet,
aestus Oceani tropicosque oblita
furores.
Remigium apparet nullum navis, neque vela
alta exstant,
Boreae quae possint flamine pelli:
Angelus in puppi ferula nutuque
ministrat |
| 100 |
atque regit
motus celeres, immobilis ipse,
accensus rutilo malasque comasque
colore,
albenti nitidus veste et viridantibus alis.
Purpureo
arridet divinus navita ab ore.
Transtra latus navis viridanti luce
coruscant. |
| 105 |
Sic hominum
spes usque viret, sic Gratia Caeli
fulget, quae precibus nobis peccata
remittit.
* * *
Extemplo media de silva
convenit ingens
turba, viri uxoresque simul, stipata caterva,
demissa ornati chlamyde asphodelique corollis; |
| 110 |
quos macie
extenuant pallentis tristia mortis.
Omnes nunc leviter circum
trepidare phaselum
atque manus videas orantes tendere nautae,
ut
secum accipiat navi et praeter mare vectet.
Densentur timide, rerum
novitate paventes. |
| 115 |
Nec cessant
actae commissa piacula vitae
damnare atque sibi culparum poscere
poenas,
optatosque ignes, scelerum tormenta, vocare:
vindictas
peccatorum et promissa Salutis.
Dumque alios alii pulsant praevertere
aventes, |
| 120 |
parva
puellarum prodit Tuscanica turba,
saltantes pedibus iunctis et momine
lento,
cruda quibus vagulos Libitina occlusit ocellos.
Omnibus
exsangui suffulget in ore monile
vittaque caesariem flaventem serica
cingit, |
| 125 |
parvula post
mortem munuscula, praemia vana,
funere crudeli raptis concessa puellis,
praeteritaeque decus vitae cultusque superstes.
En subito mulier (3)
comites turbamque reliquit,
formosa et lepida cilii levitate venusta,
|
| 130 |
pallore
exilis, ceu flos sub nocte virescens,
vel viola in manibus pueri tacite
moritura.
Accessit properans gressum, tum dicere coepit:
«Heus,
Dantes, quaenam te Fors, quae Fata tulerunt
huc vivum ad Tiberim,
lemures ubi adesse iubemur, |
| 135 |
vivum, qui
radios solis tu corpore frangas?
Tu (memini) assidue luctu confectus
acerbo,
postquam de vivis periit divina Beatrix,
frustra Pieridum
solamen dulce vocabas,
doctrinas veterum et fallacia verba secutus,
|
| 140 |
umbras
frigentes, simulacra informia veri;
nequaquam, neque enim posset
sapientia nostra
Caeli consilia et decreta superna levare.
Praecepta ut melius cathedrae dimittere inepta
atque spei fideique
humiles exquirere voces; |
| 145 |
ut potius
cordis lenem auscultare susurrum
quam de suggestu strepitantia dogmata
docto!»
Et subito Dantes vocem cognovit amatam
exilesque genas
gelidae sub stigmata mortis.
Commotusque diu tacuit, dein dicere
coepit: |
| 150 |
«O domina,
usque meum quondam miserata dolorem,
tristitiaeque meae secreto
conscia sola,
quae Dantis lacrimas lacrimis mulcere solebas,
funerei questus socia et semper pia consors,
quid vult hic reditus
postremo in limite vitae? |
| 155 |
Ecquid glauca
tui mihi reddita lumina risus
significant, Tiberis flavis prope
faucibus, unde
cessat vita hominum et saecla infinita moventur;
hic ubi vivorum fremitus perit atque tumultus?
Nunc, dum iure Deus
culpis turbatus et ira, |
| 160 |
aspernans
oculum avertit gentesque relinquit
atque ubicumque mali et scelerum
incubat horridus hydrus?
Undique nunc nobis fatum minitatur iniquum:
Imperii gladius latitat legemque potestas,
Pontificis solium culpis
mundi maculatum |
| 165 |
regum iura
petit, Martis sibi vindicat arma.
Sic pietas neglecta iacet, sic
crimina crescunt.
Partes quin etiam civilia bella lacessunt,
fraternoque cruore ruit Florentia nostra.
Virtus indigne fastu
despecta superbo, |
| 170 |
succiduo
prostrata genu, cumulata catenis,
luget, cum videat marsupi pondere
flecti
decreta atque empto violari edicta favore.»
* * *
Atque dedit commota illi
responsa puella:
«Praeterita ipsa velim tecum revocare libenter:
|
| 175 |
namque vices
prodest animo remeare peractas,
laetas et pariter tristes, per quas
hominum aetas
alternis agitata fugit, vana omnia sperans.
Tristia
saepe levi redeunt dulcedine menti,
nam veteri plagae fert temporis
unda medelam. |
| 180 |
Hic quoque
utrumque iuvet priscos memorare dolores
marmorei subter tentoria
concava caeli,
hic ubi divinus contraxit Nuntius alas,
hic ubi
fixa manet nostrae meta ultima vitae.
Nunc autem graviora premunt,
nunc tempora surgunt |
| 185 |
infesta,
atque Stygis discurrens perfida turba
Iustitiae invadit portas atque
oppida foedat;
daemonis insidiis temerantur templa rebellis.
Adventant furiae tempestatumque rapinae
quae decus Italiae vertent et
nomen Etruscum. |
| 190 |
Te primum
ferient, Dantes, fortuna noverca
et partes odio stolidae et vecordia
caeca:
te procul a patria Nigri atque calumnia pellent,
dementesque etiam profugi, scelerata caterva,
te gladio conabuntur vel
fraude necare. |
| 195 |
Longius
errabis celsis de turribus exul,
civibus et sancto Ioannis fonte
relictis.
Sollicitosque dies, noctes viduas sine somno
cognosces,
hominumque probra et ludibria saeva,
invidiaeque epulas infectas tabe
nefandae. |
| 200 |
Fulgentes
disces aulae, laquearia sculpta,
exulibus quanto fastu quantique
pericli
sint, quantum offendant animos fastidia regum.»
Et Dantes:
«Aliquot iam annos coepit superare |
| 205 |
pars
Donatorum, rabie furibunda ferina,
quae numquam timuit patriam
venundare parvi,
adversas partes per vim modo vincere posset.
Nunc
quoad hospitium tuto me servat ad Ursum (4).
Pontificisque iram caute
compescere conor, |
| 210 |
nec nocte
insidias nec mensae taetra venena
nec tormenta rogi timeam nec
carceris antra.
Mox alios mores, alias Florentia leges
mutabit,
fortasse homines partesque novabit;
quicquid erit montes dabitur
transire Padumque |
| 215 |
atque urbes
Venetas et pinguia visere rura:
consortes poterunt illic fidique
sodales
me profugum a probis prohibere manuque homicidae.»
Atque
puella illi: «Patriae nunc moenia, Dantes,
ne repetas, angues fugias
morsusque ferarum: |
| 220 |
robora
opesque Nigrae partis iam Carolus auget (5)
Pontificisque iram
minitando territat Albos.
Sed sperare iubet Caelum. Nostra accipe
verba:
crede mihi, extemplo descendet Vertagus acer (6),
obscuris
Boreae nebulis nivibusque relictis, |
| 225 |
Iustitiae
custos, defensor item Pietatis.
Alpes nubiferas scandet, mavortia pila
extollet, rutilans ferro et circumdatus hastis.
Caesaris ille aquilas
geret atque insignia honesta.
Rudera silvarum sternens et flumina
vertens |
| 230 |
Italiam petet
et caeli pellucida templa.
Ecce equitum turmae cataphractae cuspide
pellent
Inferni satanas armis atque igne strepentes;
agmina
Nigrorum spargent et ubique fugabunt,
vulneribus Nigros laceros
dorsumque natesque, |
| 235 |
turpiter
ignavos, caecos trepidante pavore.
Effugiumque petent procul
horrentesque latebras;
frustra, namque agilis discurrens Vergatus
audax
omnes vestigans occidet, bellua mordax,
nec mala monstra
umquam laniare ferasque rapaces |
| 240 |
cessabit.
Victrici tu laetabere caede.»
Et Dantes: "O Gentilis, Sapientia mundi,
vota animumque meum firmat quod praecinis ore
affectusque movet cordis
rursusque novat spes.
Imperii tamen ipse velim properare triumphos
|
| 245 |
turribus et
nostris aquilarum signa referre.
Accingarne ense et ferrato tegmine
tectus
Caesaris arma sequar, Francorum lilia caedam? (7)
flaccida
lilia quae Papae obsequium simulando
depravant mores et pessima
quaeque tuentur. |
| 250 |
Campaldina
acies et militiae Arretinae
virtutem metuere meam telumque cruentum.»
Atque statim mulier: "Tibi iam maiora parantur;
maius opus, Dantes,
saeclisque perenne manet te:
nam si te invidia cives odioque furentes
|
| 255 |
a patria
prohibere volent laribusque paternis,
iam tibi Pierides, tibi iam
Parnassia Clio,
qua choreis Helicon resonat citharisque melodis,
frigerat et penitus surgens vitrea antra scaturrex,
hac tibi
fulgentem cathedram de marmore ponent, |
| 260 |
unde novos
versus quales numquam neque Homeri
laudarunt veteres neque laudant
tempora nostra,
civibus Italiae, toti cantabis et orbi.
Parnassi
extolles tria templa in vertice claro,
rupibus imposita infractis
centumque columnis, |
| 265 |
musivis
variis nitida et ravo basanite.
Inferni tibi pandetur tenebrosa vorago,
et peccatorum fovae putramine olentes:
en Epicurei quorum
turpidissimus error,
quis una corpusque animusque perire videntur,
|
| 270 |
qui poenas
solvunt flammis crepitante sepulcro.
Apparetque rogo furaci ambustus
Ulixes
et Diomedes qui superabant fraudibus ambo.
Denique
Luciferum e campo glacieque trifaucem
exstantem cernes dum morsu
devorat atro |
| 275 |
et Iudae et
Bruti et scelerati corpora Cassi.
Spasmate convulsi torquent tamen ora
silenter.
Heroas prius in Limbo clarosque videbis
pugnarum dominos,
Romani fulgura Martis,
et patriae defensores et Caesaris umbram;
|
| 280 |
hos iuxta
antiquae doctrinae sidera magna,
Socraticos sectatores Senecamque
severum.
Dein Purgatori venies ad culmina sancti
umida ubi rident
Adami prata parentis,
quam primum patriam veteres habuere beatam;
|
| 285 |
Lethe qua
fluitans peccati oblivia spargit
atque animis gaudet Matelda parare
lavacra.
Hinc tu per sphaeras praeceps rapiere volatu;
te dux
atque comes tollet divina Beatrix,
quam feretro exstinctam gemitu
deflevimus olim, |
| 290 |
sublimem,
trans ardentis fastigia mundi.
Desuper effusum lumen, quasi fulminis
ictus
obtenebrat visus, praecordia vertit et urit.
Circuitus Caeli
noviens superabis ad usque
immotum Impyrium, quo totum mobile fertur,
|
| 295 |
igni
incorporeo fervens et flamine amoris.
Aestuat hic punctum lucis
circumdatum abysso
omnia quo mundi cupide tolluntur et unde
Summus
Amor solem et rutilantia sidera volvit.»
Dixit et incipiunt omnes
cantare puellae (8): |
| 300 |
«Vidisti, o
pia, quam nigrae tenebrae
et quam tristitiae forent molestae
quas
mihi moriens dedit Beatrix:
lentam desidiam et malum veternum;
atque in me, miserans silente vultu, |
| 305 |
haerebas
comes et soror benigna,
spargens participi labella fletu.
Tum vidi
lacrimis tuos tumentes
visus, o Domina, et comas solutas.
Me
tandem piguit pigrentis oti, |
| 310 |
languor
displicuit laboriosus,
ut tibi tegerem genas madentes
et me
subriperem tuis ocellis.
Nam tibi geminum videbam adesse
illum,
qui gravibus trahit catenis |
| 315 |
me semper
crucians, Amorem amarum.»
|
| |
ALOISIVS
CARTA
|
| |
|
