De quibusdam tragoediis Patrum Societatis Iesu e Christianis litteris depromptis, Iacobus Dalla Pietà

LATINITAS
Opus Fundatum in Civitate Vaticana

Latinitas Humanistarum

DE QVIBVSDAM TRAGOEDIIS PATRVM SOCIETATIS
IESV E CHRISTIANIS LITTERIS DEPROMPTIS

      Si tragoedias a Patribus Societatis Iesu saeculis XVI et XVII conscriptas et apud discipulorum collegia datas inspicimus, facere non possumus quin eas, splendore orationis versuumque elegantia singillatim perpensis, admiratione prosequamur.
      Sicubi spiritus poeticus desideratur, haec tamen opera documento sunt, quam diligenter assidueque Senecam tragicum, Terentium Plautumque patres lectitare soliti sint, neque latet meliores poetas, Horatium nempe Vergilium et Ovidium, Prudentium ceterosque Christiani nominis vates, Tacitumve historicum ab iis, cum scriberent, in memoriam revocatos esse, ita ut Latinitas, quae ex his operibus exstat, maxime varia doctissimaque, post quattuor elapsa saecula, videatur(1).
      Placet mihi talia nunc tractanti nonnulla dramata attingere quae e Christianis litteris de martyribus desumpta sunt, particulatim ea quae in corpore Antverpiensi anno millesimo sescentesimo tricesimo quarto foras data continentur (2).
      Animadvertendum est in tragoedia e Christianis rebus desumpta martyrem quendam primas partes crebro agere; a sua ipsorum Christiana conscientia martyres potius moveri quam fato voluptatibusve esse obnoxios (quotiens enim Seneca in suas fabulas fatum fatique vim induxit) (3); mortemque sibi ipsis valde expetere ea causa ut fidem suam exhibeant, peccata luant, transmundanamque salutem adipiscantur. Quo Sodalium Iesu tragoedias a tragoediis antiquorum differre licet affirmare, neque negari potest quin ab his recentioribus fabulis dramatica poesis subsequentium temporum profecta sit, qualem (ut clarissimos Francogallos scriptores saeculi XVII omittamus) in Alexandri Manzoni tragoediis (ut extremus nostratium repetatur) plane excultam esse videmus (4).
      Unus tantum horum tragoediarum auctorum e saeculorum pulvere hactenus erutus esse videtur: Bernardinum Stephonium dico, de quo multa, quantum in his fere ignotis rebus fieri potest, his proximis annis scripta sunt. Qua de causa quominus de eo agam abstinebo, praecipuum locum Dionysio Petavio (Denis Petau) et Ludovico Cellotio (Louis Cellot) natione Francogallis, in tractatione faciens.
      Duas tantum tragoedias delibandas proponam, et ambas de rebus Christianis in Perside actis; tertiam a Cellotio conscriptam, cui index Sapor admonitus, ne longior res sit, excludam. Corpus Anteverpiense complura opera complectitur quae sive e biblica narratione sive ex actis Martyrum deprompta sunt. Mecum diu quaesivi cur Patres Societatis Iesu e Francogallia orti res Persicas saepe adhibuissent. Has, inquies, res adhibebant eo quod rerum exoticarum studio afficiebantur et peregrinitatem adamabant. Sane quidem (5); infitiandum tamen non est ineunte saeculo septimo decimo Gallorum reges publicas rationes cum Persis habere coepisse (6) (anno nempe millesimo sescentesimo duodetricesimo, biennio antequam Ludovici Cellotii Chosroes tragoedia, quam inspecturi sumus, seorsus a sylloge quam memoravimus, typis primum excusa est); nonnullosque Francogallos monachos e Cucullatorum (vulgo "capuccini") familia penes Persarum regem Abbas hospitio esse receptos qui res Europaeas (maxime artem typographicam) docerent; regemque Gallorum ius patronatus obtinuisse Catholicorum qui in Perside versarentur. Haec quoque fortasse causa fuit cur Sodales Iesu natione Francogalli antiquarum rerum Persicarum studium affectarent.
      Dionysius Petavius (MDLXXXIII-MDCLII), summus theologus tam doctus fuit ut Urbanus Papa VIII saepe eum Romam arcessere studuerit, qui sibi praesto esset. Sed Ludovicus XIII, Gallorum rex, a suis finibus numquam amoveri Petavium permisit, veritus ne quid detrimenti Francogallia caperet, si presbyter ille discessisset. Petavius, vir de Latinis Graecisque litteris optime meritus, Synesii Cyrenensis opera omnia Latine vertit. Praeterea Iuliani Apostatae, Epiphanio interpretando operam dedit. Nitidus concinnusque in soluta oratione semper fuit (7). Quem nitorem facile in tragoediis quoque invenimus. inter quas ea cui titulus Usthazanes (scripta anno MDCXXI), quamvis personarum affectus haud semper scite adumbrati sint neque rerum series aut conexio causarum omnibus tragoediae locis legenti luculenter pateat, tamen tum ob argumenti novitatem, tum ob ubertatem copiosae orationis, digna videtur quae relegatur.
      Ea aetate, cum Catholica Ecclesia, Tridentina conclusa Synodo, renovari coepit, ecclesiastica historia apud nonnullos doctos in pretio fuit. Quod quidem demonstrant, exempli causa, Caesaris cardinalis Baronii sive Annales sive Martyrologium Romanum (8). Ex quibus operibus argumentum Petavium ceterosque Sodales Iesu deprompsisse unde tragoedias conderent verisimile est (9). Attamen coniectare possumus Petavium, magna doctrina praeditum, quamvis Baronius non lateret, tamen a Sozomeno ipso rem repetisse (10). Eum enim in tragoediae Argumento nominatim commemorat.
      Petavius uberius evolvit hanc rem sive a Sozomeno, sive a Baronio traditam: Saporem II Persarum regem, Zoroastris asseclam, anno trecentesimo quadragesimo tertio post Christum natum in Christianos qui ad regnum suum pertinerent asperrime consuluisse, ratum eos a Constantinopolitano Imperatore stare; Simeonem episcopum necari iussisse; Usthazanen aulicum suum, a quo ipse puer educatus esset, Christianam fidem desertam iterum amplexum capite multavisse.
      Tragoedia ex colloquio habito ab Usthazane cum sodali Christiano, cui nomen Dathys, (quam personam Petavius ipse fingit), initium sumit. Hoc colloquium (11), qua expedita currit oratio, ob oculos habere par est (12), utpote cum auctor sub huius tragediae initio suo ipsius ingenio indulserit, Senecae exemplar minus quam ceteri sodales Iesu sectatus (13)..

Usthazanes
Quid huc, relicto Principe, errantem gradum (14)
diversus urges, turba dum sacris frequens
operata (15) Procerum Solis, adstantem focis
ambire Dominum gestit?

Dathys
                    Hoc ipsum est retro
quod me retorsit, ne quid ex illa traham
contage sceleris. Te quoque haud dispar, scio (16),
causa huc subegit.

Usthazanes
                    Fateor: idem animus procul
fugere execranda sacra, nec coram pati
ritus profanos. Quippe nec visu tenus
polluere Christi in iura transcriptum genus (17)
fas esse didici. Quod tua dignum est fide
et cui favemus numinis cultu, sapis.
I, sequere, porro. Perge, melioris tenax,
dum vivis, animi (18). Perstet ambobus, precor
acer suique similis, et numquam malis
virtus fatiscat.

Dathys
                     Si quod in nobis situm est
spondere certo liceat: aeternum sibi
constabit.

Usthazanes
                     Hac nos mente venientem decet
quemquam opperiri turbinem et contra gradum
firmare. Trepidat pectus atque horret tamen
quo se minax procella et impulsus dabit
irae aestuantis fervor. [...]
Hucusque solis opibus infestus [sc. Sapores], gravi
pressit tributo, capita describens atrox
in quaeque pretium. Verum, ubi exhaustis nequit
excutere firmo pectore haerentem Deum
iam mole aperta pugnat, exardet, fremit,
nec vetera tantum solitaque in nostrum gregem
supplicia renovat ac remetitur diu
desueta terris generis exempla horridi.
Parum hoc, parum est, nimiumque vulgaris notae
quod usitatum est, quaeritur sceleris novum
nec cognitum orbi specimen. Et ne quod nefas
desit furenti non rudem ad facinus virum
urget minister sceleris, ac subdit faces:
hinc ille Domini caede pollutus sacer
Hebraeus, exlex, advena, impostor, vagus (19),
gens orbe foto sparsa sine regno et lare
suisque pulsa sedibus et nostris gravis.
Inde alia regni maior Assyrii lues,
profanus ignis cultor arcani Magus
Stygiaque pollens arte. Sic gemina Sapor
peste efferatus gentis in caedem piae
grassatur. Et quas mentis etiamnum potens
nondum ille habebat, sive Threicii metu (20)
premebat intus, Principis totas modo
effundit iras. Sic ubi emissus foras
tandem reclusis prodit e caveis leo
propior furenti graditur et nondum furit
mox latera stimulis fossus, aut torti procul
crepitu excitatus verberis, cauda latus
stimulante vastos corpore excutiens toros
praeceps ruit, furitque nec sese capit (21).
Haud alia Regis pectora amborum ad nefas
insanus acuit livor. Heu, miseris salus
quaenam relicta est? Quis modus furiis erit?

Postea Sapores rex, poenas minitans, a fide Christiana Usthazanen absterrere conatur nec multum abest quin antiquus Saporis nutricius a Christo desciscat. Sapores Christum Deo satum eundemque mortem passum agnoscere nequit (maius enim paradoxon quam ut regibus probetur). Alternis versibus personae loquuntur, vel singuli versus binis partibus caesura divisis constant, ita ut altera pars personae alteri adsignetur et dialogus expeditius fluat (22).

U. Hominem Deumque partier haud fictum colo.
S. At ille letho pressus infami perit.
U. Idemque posthac vivus ad Superos redit.
S. Fixas latronum medius extendit manus.
U. Iterum sub auras morte calcata subit
S. Dubium hoc; at illud luce perfectum palam est.
U. Humana tantis emitur impensis salus.
S. Mihi is salutem, quam sibi haud potuit, daret?
U. Potuit, sed isto libuit eventu mori(23).
S. Quem nostra mergunt fata, nil hominem supra est.
U. Qui passus eadem vicit, esse hominem nega.
S. Vulgata temere rumor haec mendax iacis.
U. Expressa quantis illa prodigiis fides!
S. Post fata nulli patuit ad superos iter.
U. Morte ut pateret praestitit Christus sua.
S. Cur ergo nulli tot nece ex haustis patet?
U. Et hos sub auras laeta restituet dies!
S. Spes est futuri longa, praesentem fove.
U. Brevis haec fugaxque. S. Certa pro dubiis fero.
U. Fac certa maneant: quantulo hoc spatio fruor.
S. Sero aliquid aevi parte iam extrema novas?
U. Nulla est honestis sera consiliis dies.
S. Quid acta retro vita damnatur tibi?
U. Revocare satius quam dare in praeceps pedem.
S. Consulere tibimet iubeo. U. Consultum est satis.
S. Sequere imperantis iussa. U. Qua fas est sequor.
S. Regum extimesce sceptra. U. Quod salva licet
pietate timeo. S. Fors edoctus malo
quod facere sponte renuis, invitus dabis.
U. Quid ex coacto premii et victo feres?
S. Dominum esse me regemque, te famulum scies.
U. Novi equidem. S. At hercle nosse te factis negas?
U. Men’te negare Principem? S. Ut ne sim facis
dum iussa refugis. U. Facere quod possim impera.
S. Tuo imperare me tibi arbitrio doces?
U. Utrimque dubius angor. Hinc mihi rex iubet,
Rex inde regum prohibet. E votis utri
parere fas sit statue...

In tragoediae actu IV Usthazanen paenitet quod Christianam fidem timore perculsus exuerit et Solem coram Sapore adoraverit martyriumque futurus sanctus, velut "Christi pugilis" sibi exoptat (24).

Ut sparsa levibus stipula vanescit Notis,
ut gravida ventis bulla conceptis natat,
summoque pelagi marmore undantis tumet (25),
mox fracta in aequor sidit; haud alia fluunt
humana sorte. Quicquid invitus tuli,
hoc quicquid egi mortis attonitus metu.
[...]
turpi ruina sternor. Ut cecidi miser!
Vixque hoste pavidus terga conspecto dedi (26).
Pudet heu, pudet cessisse, sed pudeat licet,
cessi. Quis ista labe maculatum eluet?
[...]
...Criminis tanti notam
mors expiabit sola: fundatur cruor
largoque terram flumine exhaustus riget,
ille aestuantes sceleris in poenam mei
restinguet ignes. Ille et occlusa Styge
meritis negatam pandet ad superos viam.
Pergam adeo, et ipsum aggrediar. Actutum foras,
erumpere animus gestit. Haud parvo, scio,
constabit istud. Qualis ardentes ciet
Punicea tauros pila, vel Lucas boves(27)
ut torta saevas verbera irritant feras
patente Circo. Talis ad voces meas
immane quantum barbarus Princeps fremet.
Sed perimat. Haec, haec una, si iubeat mori,
merces abunde est. Nam quid in vitae est super
quare ipse lethum verear? In pretio mala est
tot occupare morte, nec vitae bonis
superesse. Tu me robore afflatum novo,
olim rebellem, nunc tuum, si fas loqui est,
accinge pugilem. Da metu vacuum necis,
da forte in hostem pectus...

Ludovicus Cellotius (MDLXXXVIII-MDCLVIII) (28) in numerum maximorum sui temporis casuistarum merito est asciscendus. Iansenii doctrinae maxime infensum eum Blasius Pascal in suis Provincialibus asperrima censura est prosecutus. At ille exemplo fuit multis qui tragoedias Francogallicas scripserunt.
Operae pretium est tragoediam cui titulus Chosroes inspicere, qua Chosroes ille Persarum rex Parwiz (Victor) cognomento (DXC-DCXXVIII), gravissime cum copiis suis ab Heraclio profligatus et a Syroe filio deinde interemptus in scaenam prodit. In hac tragoedia Crucis reliquiae a Chosroe Ctesiphontem amandatae, suae sedi deinde ab Heraclio restitutae silentio minime praetereuntur (29) (quod quidem unum Cellotium induxisse ut de rebus Persicis scriberet suspicari possis). Hoc opus inde ab initio Christianam religionem totum spirat. Sanctus Anastasius martyr, a Chosroe martyrio affectus, de coelo in terram delabitur qui efficiat ut Hormisdas, Chosrois pater, a filio occisus consilium Chosrois interficiendi Syroi heredi subiciat. Sanctus Anastasius Heraclium Christianum imperatorem (qui numquam in scaenam inducitur) de Chosroe triumphantem magnis laudibus cumulat (30).

.....Heracli nimium diu
iam velitaris, quantus es, quantum potes
toto tyrannum corpore Imperi obrue.
Progredere. Posse Chosroen vinci negas?
Ego vici; et ingens esse quod bellum solet
moriendo vici. Macte, praelusi tibi (31)
Auguste. Non tu solus Ausonias agis
in bella turmas. Quicquid est coelo pium
tibi militamus. Ipse radiata caput
galea coruscus, candidis stabo undique
cataphractus armis: luce, romphaea, manu
pugnabo; vinces. Et Deo, et causa minor
timetur hostis qua moram fatis parat?
Etiamne dubia sustines fulmen manu
regnator orbis? Lentus in poenam dolor
sese ipse frangit? Ira pietatem vocat
iramque pietas librat? Evincet tamen
cui causa melior ...

Deinde Hormisdae umbram ab Inferis evocat.

H. Quae me execrandas pestis in terras rapit?
Videon’ mearum conscios fraudum polos?
An averna mecum defero? An populat recens
ignis medullas (32)? Nulla supplicii quies
vel in orbe vivo? Crucior, uror quis vocat?
A. Ades umbra miseri misera.
H.                          Tartara, tartara
ubi estis? Ignes, tenebrae, avernales lacus,
hydri, cerastae, monstra, bufones, canes?
A. Te stare iubeo.
H. Rapite me!
A.                 Christus iubet!
H. Crudelis, iniuste, impie, execrabilis!
A. Blasphema loqueris.
H.                Christus insultat malis
abominandus. Nec satis miseri sumus
nisi et videmur?
A.                Alia te causa huc ciet.
H. Incumbe capiti tota Styx. Quanta es, tege
supplicia.
A. Sta!
H.                 Vae Christe, quid merui male
novus ut vetustas augeat poenas dolor?
A. Responsa fare!
H.                 Cogor, o Christe, ardeo.
A. Pater fuisti Chosrois?
H.                 Quondam pater.
A. In te peremit perfidus?
H.                 Natus patrem.
A. Haec te severum poscit ultorem dies,
sume arma, notos perge furiali lares
excire motu: natus invadit patrem,
fratres trucidat frater: antiquum novo
superest furore crimen. At terre prius
et inauspicatum Chosroi spectrum obice,
si forte penetret triste, semianimi licet (33)
metanoea pectus. Nemo, dum spirat, Deo
ex asse periit. Caetera exequere ut lubet.

Fieri non poterat quin Cellotius Persarum Aeschyli ac vel etiam Herodoti historiarum in ullam mentionem incideret. Nihil enim aptius visum est quam Chosroen Xerxi comparare, eo quippe consilio ut magis impius Graecae libertatis insidiatore raptor Sanctae Crucis haberetur. Quod quidem comprobat Chorus qui primo actui finem imponit (Act. I vv. 182 et seqq. pag. 304 ). ...

... Ille autem Danaum terror, inhospita
calcat perpetuis aequora classibus,
captivumque ligat compede Bosphorum (34)
et luctante viam dat legionibus
natura per Athon. Scilicet ambigas
iratus vetitum rumpat iter Iovi,
iratone magis perveniat Iove?
Ergo ardentibus in mutua vulnera
concurrunt animis. Hic populantibus (35)
nunc delubra deum, nunc anathemata,
nunc auro rigidas effigies vorat
flammis teque soli qui meditullio
cortinam populis fatidicam moves.
At contra Arsaciae (36) saeva superbiae
frenat Iuppiter et quam comitantibus
nuper pressit humum tot populis gravis
Xerxes indecori nunc relegit fuga,
factus Cecropiis fabula matribus.
Et tu qui patrio sanguine lubrico
scandisti solium, prospera Chosroe
nondum fata times...?

Vices intenta vi dramatica volvi, maioremque poetam praebuisse Cellotium dixerim quam Petavius se exhibuerit. Quod comprobant hi versus, quos ultimos descripturus sum. In act. II sc. I Chosroen, regia dignitate paene deiectum, partas olim victorias Solymaque a se capta, scelerosa atque impia facta superbo animo recensentem Cellotius felici versu facit. Tumida enim oratio hoc loco tumenti Chosrois animo bene respondet. Versus imaginibus abundant. Crebrae miraeque comparationes occurrunt et, quatenus fieri potuit, ab ipsius auctoris ingenio potius quam a veterum imitatione exortae sunt (37).

...Casia cum pressi iuga
meque ante vasti presidem montis Deum
afflavit eos. Teste Solimaeos polo
aditus refregi, quique damnati caput
Christi pudendum Moria in truncum extulit,
ostentat almum Chosrois mundo decus.
Quod si restante vela corripiens Noto
Fortuna solitum lusit atque hostem meis
lactat ruinis, omnia in viles sciat
licuisse servos, Chosroem numquam attigit,
nec fas. Aprica sic ubi puro aethere
radiatur ilex, longa quam Nisae iugis
aluere saecla, vertice et senio supra
nemus omne regnat, sola quae faceret nemus.
Si per refusum lucis auratae iubar
frondator ictum librat (38) et crebra quatit
robur bipenni, laesa dat gemitum Dryas,
revolant volucres, hospitae et dulces fuga
nidos salutant, iamque succiso labat
infida trunco, mole iam tota iacens
metitur agrum; pondere insolito gemit
concussa tellus, reboat attonitum pecus,
invia fugaces antra vix capiunt feras.
At ille purus lucis interea nitor
immunis, irretectus et similis sui.
Et ipse totus quaque porrigitur solum,
quaque stetit olim stipes, atque hebetis quoque
ferrum securis integra illustrat face.
Sic clara procerum turba, regali micat
pretiosa radio: Martis incumbat furor,
trepidoque diram quicquid Arsacidum est, trahat
cladem tumultu, Chosroi rerum Deo
externa pereunt, ipse per ferrum meat
exsors pericli. Nempe cum laeta omnia
et quicquid usquam est praesidi, et gazam, et viros,
invida rapuerint fata, se reges habent.

Cellotius Chosroen maximam impietatem superbiamque prae se ferentem inducit quo clarior Byzantinorum pietas eluceat. Quod animum nostrum alliciat necesse est. Haec enim tragoedia opus quoddam sacrum dicendum est. Negari autem non potest quin, si de Chosroe fabulas saeculo XVII et XVIII post hanc exaratas examinemus, eas religione expertes prorsus esse animadvertamus. Volventibus enim annis Chosrois personam auctores cuilibet exotico tyranno cuiusvis aetatis similem fecerunt, peculiaribus saepe oblitteratis rebus quae de Chosroe rege e veteribus depromi possunt (39).

Uti patet ex multis locis hucusque allatis, has tragoedias legentibus quasi audire licet e longinquo redditas voces eorum qui, quattuor fere abhinc saecula, de gratia, de humana libertate, de fide dilatanda servandaque ardenti animo disceptabant.

IACOBVS DALLA PIETÀ

(1) Multae tamen novae iuncturae in his tragoediis deprehendi possunt. Sodales Iesu poeticum dicendi genus, quatenus fieri licuit, novaverunt.

(2) Selectae Patrum Societatis Iesu tragoediae, Antverpiae apud Ioan. Cnobrarum, MDCXXXIV (pars I, pars II).

(3) Ad orationis genus metricamque versificationem a patribus Societatis adhibita investiganda, utilissima Caesaris Questa commentatio videtur cui index Il modello Senecano nel teatro gesuitico (Lingua, metro, strutture) in "Musica e storia" 7.1, 1999, pag.153180.

(4) Vide Bernardino Stefonio, Crispus Tragoedia, a cura di Lucia Strappini, Appendice paratestuale a cura di Luigi Trenti, Roma 1998, pagg. XXIII-XXIV.

(5) Poetae scaenici saeculi XVII sive e Byzantinorum sive e Saxanidum historia, utpote peregrinis truculentisque rebus referta, argumenta saepe deprompserunt. Vide W. Benjamin Il dramma barocco Tedesco, Torino, 1980, pag. 51.

(6) Vide Encyclopaedia Iranica, sub voce France - Relation with Persia to 1789 Jean Calmard, Vol. X, Bibliotheca Persica Press, New York-New York 2001, pag. 128.

(7) Vide Vita et scripta Dyonisii Petavi a Philippo Alagambe et Nathan. Satuello recensita in Bibliotheca Scriptorum Societatis Jesu.. apud Apanta ta sozomena. Sancti patris nostri Epiphanii Constantiae, sive Salaminis in Cypro, episcopi, opera omnia in duos tomos distributa. Dionysius Petavius ... animadversionibus illustravit. Cum indicibus necessariis, Coloniae MDCLXXXII, Tomus I (paginae numero carent); praeterea De eloquentia latina saec. XVII-XVIII dialogus, auctore Helgo Nikitinski, Neapoli in aedibus Vivarii MM, pp. 75-76.

(8) Martyrologium Romanum ad novam Kalendarii rationem et Hecclesiasticae historiae veritatem restitutum, Venetiis apud Marcum Zalterium, MDXCVII.

(9) Vide in Martyrologio Romano quae, quod ad diem XXI mensis Aprilis, de Usthazane ceterisque ex Perside Martyribus referuntur, pagg. 174 75, Cfr. Baronii Annales, III pag. 451 (editionem Venetiis anno MDCCVII impressam in promptu habui).

(10) Vide Sozomeni lib. II cap. 9, paragraphis 56-59, pagg. 955-960 in Migne P.G. 67.

(11) Act. I, vv. 1-63; tomus II, pagg. 65-66.

(12) Orthographiam ad nostri temporis consuetudinem saepe accommodavi, maiusculis praesertim litteris ex cuiuslibet versus initio sublatis.

(13) Hae enim tragodiae, ad Senecae rationem compositae, a monologo saepe initium capiebant, quem persona caelo demissa vel ab inferis excitata enuntiaret. Hic autem dialogus quasi quadam incitatione movetur.

(14) Seneca Phoen. : In recta quid deflectis errantem gradum.

(15) Horat. Carm. 3,14,6 : prodeat iustis operata sacris.

(16) Notetur oportet Petavium parataxin magis adhibuisse quam Seneca solitus sit.

(17) Seneca Thyest. 13 : In quod genus transcribor...

(18) Horat. Carm. 3,3,1: Iustum et tenacem propositi virum.

(19) Aliquis Petavio Hebraeorum quasi quoddam odium exprobraverit. Nemo tamen ignorat quam late tum temporis iniustis de causis id odium patuerit. At noster, quod est agnoscendum, nihil aliud facit nisi Sozomeni, Hebraeis infensissimi scriptoris, vestigiis diligenter insistit. Confitendum quoque est minus invisos quam Christianos Persarum regibus Hebraeos fuisse, utpote cum in Constantinopolitanum imperatorem numquam pronum animum prae se tulissent (Cfr. Josef Wiesehöfer, La Persia antica, Bologna 2003, pag. 115).

(20) Intellege: metu Imperatoris Orientis.

(21) Haec comparatio, uti patet, e Vergilii Aen. XII, 49 deducta est. Inflatior tamen magno poeta esse videtur.

(22) Act. I, vv. 344-381, pagg. 7273. Ad eundem modum Seneca nonnullos institutos dialogos in tragoediis ponit (e.g. in Medea 156-175). Petavius huiuscemodi dialogos ampliores reddit.

(23) Iucundissimus hic versus videtur utpote qui utramque Christi naturam brevi comprehendat. Significat enim Christum Dei filium tantum fuisse ut mori homo voluerit.

(24) Act. IV, vv. 9-46, pagg. 90-91.

(25) Verg. Aen. 10,208: spumant vada marmore verso.

(26) Seneca, Herc. O. 242 : sub rupe tigris hoste conspecto dedit.

(27) Seneca, Phaedra, 350-51: Amat insani/belua ponti Lucaeque boves.

(28) Vide Dictionnaire de biographie française, tome huitième, Paris 1959, pag. 43; praeterea Théatre du XVII siecle I, Paris, 1975, pag. 1330.

(29) Vide Act. III sc. V.

(30) Act. I. sc. I vv. 18-34, tomus II, pag. 300.

(31) Statius Achill. 1,19: magnusque tibi praeludit Achilles (Domitianum poeta laudibus extollit). Baronium Cellotius prope ad litteram subiecisse videtur. Scribit enim Baronius: Nos vero quae interea post illatam martyri necem miseranda valde Cosrohi acciderint, hic ex Theophani Graecorum annalibus referamus. Victus a Martyre Chosroes, iam facile superandus erat ab Imperatore, siquidem adversus eum pro Heraclio pugnaturus Anastasius moriens exurrexit (ex Ann., VIII, p. 245, Venetiis MDCCX). De Chosroe Heraclioque Baronius fusius tractat neque Georgium Pisidam ignorat, cuius carmina in laudem Heraclii condita saeculo XVI ad exitum vergente primum edita sunt.

(32) Ovidius, epist. 4,15: adsit et ut nostros animo fovet igne medullas/figat sic animos in mea vota tuos. Quae Ovidius de Amore scripserat, ad infernorum poenas Cellotius rettulit.

(33) Haec Catholicam doctrinam de vi poenitentiae in articulo mortis adumbrare videntur. Quam vim Tridentina Synodus sanctam voluit (Sessio XIV cap. VII).

(34) Aesch. Pers. 723: Darei umbra percontatur.

(35) Hic non de Apollinis templo Delphico agitur cui Persae, cum in Graeciam irruissent, pepercerunt (vide Herodotum VIII, 3639), sed de delubro Apollini dicato (quantis ambagibus Cellotius Apollinem innuerit mirum est: teque soli qui meditullio/cortinam populis fatidicam moves). Cfr. Herodotus VIII,33.

(36) Cellotius Arsacides Persarum reges cuiusvis aetatis, Achaemenidis haud exceptis, appellat.

(37) Act. II sc. I, vv. 55-90, pag. 307-08.

(38) Cfr. Catullum 64,41: non falx attenuat frondatorum arboris umbram.

(39) Vide e.g. fabulam illam melicam cui titulus Siroe a Petro Metastasio anno MDCCXXVI conscriptam.