 |
DISCORSO DEL SANTO PADRE PAOLO VI
AGLI ABATI DELA CONFEDERAZIONE BENEDETTINA
Mercoledì, 30 settembre 1970
Vi siamo assai grati della vostra presenza, carissimi e venerati Abati
della Confederazione Benedettina. In occasione della celebrazione del Congresso,
svoltosi nei giorni scorsi, vi siete fraternamente uniti in preghiera e in
studio su particolari problemi della vostra vita monastica; e avete voluto
coronare queste feconde giornate con la visita al Successore di Pietro.
Salutiamo voi, e, in ciascuno di voi, tutte le vostre famiglie religiose, che
nei vetusti monasteri di ogni parte del mondo, nel diligente, attento, raccolto
servizio divino, nella carità operosa, nel lavoro ordinato e faticoso, secondo
le linee maestre della Regola del vostro grande Patriarca San Benedetto,
continuano ad offrire al mondo, agitato e inquieto e febbrile, l’esempio della
«vita nella pace» (D. Idesbaldo van Houtryve, OSB), l’invito alla piena
autenticità umana e spirituale, l’oasi refrigerante, adatta alle indagini
interiori, al raccoglimento fruttuoso, alla coraggiosa revisione di vita.
Salutiamo voi, dunque, con la immutata grandissima gioia che proviamo
ogniqualvolta ci è dato di incontrarci con membri dell’ordine Benedettino;
salutiamo altresì gli osservatori di diversa denominazione cristiana, che avete
invitato al Congresso, avendo trattato, tra gli altri problemi, anche quello
dell’ecumenismo; e ci fa piacere che abbiate così messo in pratica l’augurio che
a voi rivolgemmo, nell’incontro del 30 settembre di quattro anni fa, di
«studiare il colloquio con i Fratelli separati» (Cfr. Insegnamenti di Paolo
VI, 4 (1966), p. 438).
Vi siete riuniti per considerare assieme, con l’apporto formidabile della
vostra dottrina ed esperienza, alcuni problemi che, oltre a quello accennato e
all’incremento delle missioni, si possono tutti riassumere nel significato,
nelle prerogative, nei doveri della vita monastica, in ordine all’aggiornamento
voluto dal Concilio nei vari settori in cui essa si dispiega. Mancheremmo ad un
Nostro preciso dovere, come alla vostra legittima attesa, se non ribadissimo
qui, davanti a voi, la Nostra fiducia, la Nostra speranza, diciamo la Nostra
certezza che tutti voi siete fermamente decisi a salvaguardare la concezione
benedettina della vita religiosa. Ne tracciammo i capisaldi nella splendida
giornata, tuttora per Noi indimenticabile, quando salimmo a Montecassino, sul
monte sacro alle vostre memorie, e per le spoglie mortali di San Benedetto e di
Santa Scolastica, e per le orme lasciate dal Fondatore, e per la ricchezza di
vita religiosa, spirituale, culturale, artistica che sempre rifiorì, nonostante
le ingiurie sanguinose degli eventi, passati come un turbine, nel corso dei
secoli, su quel famoso Cenobio, vero faro che illumina il vostro Ordine, suo
cardine e fulcro inconcusso. Confidammo a voi, in quell’occasione, il Nostro
desiderio «di avere sempre nella nobile e santa Famiglia benedettina la custodia
fedele e gelosa dei tesori della tradizione cattolica, l’officina degli studi
ecclesiastici più pazienti e severi, la palestra delle virtù religiose, e
soprattutto la scuola e lo esempio della preghiera liturgica, che amiamo sapere
da voi, Benedettini di tutto il mondo, tenuta sempre in altissimo onore, e che
speriamo sempre lo sarà, come a voi si conviene, nelle sue forme più pure, nel
suo canto sacro e genuino, e per il vostro divino officio nella sua lingua
tradizionale, il nobile latino (se è possibile), e specialmente nel suo spirito
lirico e mistico» (23 ottobre 1964; Insegnamenti di Paolo VI, 2
(1964), p. 605).
Quibus dictis, nunc expedire Nobis videtur paucis verbis praecipua capita
vocationis vestrae religiosae in memoriam revocare, ut vos, nova et vetera inter
se coniungere nitentes, felices exitus ossequi valeatis.
1. Imprimis loquendum est de auctoritate Abbatis, qui in monasterio Pater
appellatur, cum auctoritatem, bonitatem, discretionem, exemplum Christi monachis
repraesentet: «Abbas . . . Christi agere vices in monasterio creditur» (c. 2).
«Abbas, quia vices Christi agere videtur, et sic se exhibeat ut dignus sit tali
honore» (c. 63). Ipse enim suavi cum caritate, quae firmae voluntati ac menti perspicaci iungatur
oportet, filios suos ducere sciat per semitas obscuras ac difficiles, sed etiam
laetificantes et pacificantes, quibus Deum in humilitate, silentio, oboedientia
exquirant. Circa haec Regula Legiferi Patris Vestri multa tradit praecepta: id
est Abbatem monet, ut pressius «Pastoris boni pium imitetur exemplum» (c. 27);
ab eo postulat sapientiam: «Oportet . . . eum esse doctum lege divina, ut sciat
et sit unde proferat nova et vetera» (c. 64); exigit «meritum vitae», eumque
difficilem artem iubet exercere cuncta moderandi ac temperandi («omnia temperet»
(Ibid.)) praescriptionibus, amabilitate et sapientia plenis, per quas, ut
eximius vitae eius scriptor, Sanctus Gregorius, affirmat, non aliter docuit (),
quam ipse vixit (Cfr. Dial. 2, 36). Qua in re Sanctus Benedictus probe
meminit necessarium auctoritatis ministerium secum ferre asperrimam
abnegationem; ait enim: «Sciatque quam difficilem et arduam rem suscipit, regere
animas er multorum servire moribus» (c. 2). Hae profecto virtutes firmiter sunt memorandae, ac quidem hac praesertim aetate,
qua fere ubique circa oboedientiam opiniones ad indulgentiam eo procliviores,
faciliores, levioresque serpunt, quo severius, superbius, arrogantius
auctoritati ipsi refragantur; nam vita religiosa in quavis Communitate integra,
minime servatur, nisi adsit munus moderans et vigil, sapiens et patiens,
Abbatis, qui egregiam illam vivendi formam a Sancta Benedicto propositam
perfecte absoluteque exprimat oportet.
2. Alterum elementum, quo spiritualis disciplina Ordinis Sancti Benedicti
constituitur, est ratio eius coenobialis seu, ut aiunt, communitaria; vita
scilicet multorum fratrum, qui, sub ductu Superioris, sui officii conscii, simul
Deum eiusque voluntatem quaerunt et simul hanc ad vitae usum deducunt in
fraternitate, cum sinceritate, cum mutuo inter se auxilio, cum alterna
aedificatione, in caritate Christi, quam exercent eius definitionem a Sancta
Paulo prolatam omnino amplectentes: «Caritas patiens est, benigna est; caritas
non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit
quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum . . . omnia suffert, omnia
Credit, omnia sperat, omnia sustinet» (1 Cor. 13, 4-5, 7). Ad hoc
quod attinet, in Regula vestra nonnulla humanissime significantur, quibus res a
praecelso Patriarcha Vestro in vita praeclarissime gestae respondent; qui quidem
paterno amore erga monachos suos ducebatur iisque eundem hunc animi habitum,
obsequentissimum, modestissimum, in agendo generosum, inculcare cupiebat;
«nullus», inquit, «quod sibi utile iudicat sequatur, sed quod magis alii;
caritatem fraternitatis caste impendant» (Cfr. cc. 72, 71). Ipsa professio
votorum evangelicorum, severitas studiorum, labor manuum nova quadam fragrantia
perfunduntur, singulari dulcedine delectant, novum vigorem virilem ad tolerandum
accipiunt, cum huic concordi vitae fratrum inserantur, quam singuli monachi
sincero animo et ascetico nisu perficiunt.
3. Oratio vero liturgica est praecipuum quoddam bonum, pro quo nihil substitui
potest et quo vita interior continenter quasi contexitur et indesinenter alitur;
ad hanc orationem, quae quasi centro nititur celebratione Sacrificii
Eucharistici et recitatione divini Officii, id est laudis divinae, quam opus Dei
per excellentiam vocant, monachus Benedictinus incumbit, quasi agatur de re
praestantissima et optatissima, in qua speciali prorsus ratione versetur. Quodsi
unusquisque homo Deo consecratus oportet sit, si vulgari licet votabulo uti,
«specialista Dei», hoc imprimis ad vos pertinet, dilectissimi Nobis sodales
Ordinis Sancti Benedicti, qui per longas horas, divino Officio impensas, vos ita
exercere debetis, ut animo, a fluxis rebus libero, tacito, austero, ad divinam
Maiestatem accedatis et cum ea sponte, laetantes et adorantes colloquamini,
quasi ipsius Christi precationem, vos trahentem, secuti. Quemadmodum enim Pius
XII, Decessor Noster recolendae memoriae, in Encyclicis Litteris, a verbis
«Mediator Dei» incipientibus, dixit, «Verbum Dei, humanam naturam assumens,
terrestri huic exsilio hymnum illum invexit, qui in supernis sedibus per omne
aevum canitur. Universam hominum communitatem ipse sibi coagmentat, eamdemque in
divino hoc concinendo laudis carmine secum consociat. “Quid oremus, sicut
oportet, nescimus”, sicut nobis humiliter confitendum est, “sed ipse Spiritus
postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus” (Rom. 8, 26). Ac Christus
quoque per Spiritum suum in nobis Patrem efflagitat . . . Excelsae dignitatis
eiusmodi Ecclesiae precationis intenta animi nostri pietas respondeat oportet .
. .». In iisdem Encyclicis Litteris haec verba sequuntur de vestra Regula
deprompta: « “Sic stemus ad psallendum ut mens nostra concordet voci nostrae”
(c. 19), Non igitur de recitatione tantum agitur vel de cantu, qui, quamvis ex
musicae artis sacrorumque rituum normis sit perfectissimus, aures tamen
solummodo attingat, sed potissimum de ascensu mentis animique nostri ad Deum, ut
eidem nosmet ipsos, omnesque actiones nostras, Iesu Christo coniuncti, penitus
addicamus» (A.A.S. 39 (1947), pp. 573-574).
4. Hic vero mentis animique ascensus ad Deum, quem precatio liturgica
praestat, numquam congruenter efficietur, nisi adiungatur cotidiano ac familiari
cuidam usui Sacrae Scripturae, cuius gustus sive in enixo cuiusque vestrum
studio sive in actibus Communitatis capiatur. Lectio enim divina est officium,
solacium, refugium monachi Ordinis Sancti Benedicti eademque alimonia, nervi
viresque spiritualis eius disciplinae. E Sacris Scripturis consuetudinem haurit
vitam suam ad Christum referendi, significationem, quae in consecratione Deo ab
ipso facta inest, rationem, ad quam totum opus suum dirigat. Ad eum revera haec
monitoria verba Sancti Ambrosii spectant: «Bibe Christum, ut bibas sermones
eius; sermo eius testamentum est vetus, sermo eius testamentum est novum,
bibitur scriptura divina et devoratur scriptura divina, cum in Venas mentis ac
vires animae sucus Verbi descendit aeterni» (Exp. in ps. 1, 33).
5. Haec celebris est sententiola vestra: «Ora et labora». Ex illo veluti
principatu precationis, id est illius voculae «ora», oriri debet et manare id,
quod verbo «labora» significatur, non quidem ita, ut utraque inter se
seiungantur aut hoc illi opponatur, sed sic, ut plures quidem sint formae. Hoc
diversae singulorum personae congruit et vitam communem roborat et efficit, ut
egregio illi proposito vitae Benedictinae penitus inhaereatur et fratres intra
unius familiae fines concorditer operentur. In variis bisce formis externae
navitatis - sive agitur de studiis, sive de munere docendi, sive de labore
manuum, sive de apostolatu inter iuvenes, in paroeciis, in missionibus exercendo
- spiritus interior semper et solummodo per communem fontem vitae, id est per
orationem consequetur, ut, fecundum se praebens apud Deum et apud homines, ad
unum contendat et conservetur.
Nel dipingere davanti ai nostri sguardi, sia pure a brevi pennellate, gli
elementi principali della spiritualità del vostro Ordine, non è chi non veda
quale fecondità esso sia chiamato ad esercitare davanti al mondo moderno. Ne
abbiamo parlato nel Nostro citato discorso a Montecassino, e non è il caso di
ripeterci: ma - come avvenne al tempo di San Benedetto, sia pure in circostanze
tanto dissimili, ora che il mondo è tanto perfezionato e orgoglioso di sé -
quale campo di salutare efficacia e di profondo influsso non potrà ancora e
sempre non esercitare il vostro esempio, la vostra vita che è chiamata alla
perfezione, ai «culmina virtutum» (c. 73), come li chiama ancora la vostra
Regola, facendo ben capire che l’Ordine è fatto per le anime forti, vittoriose,
risolute, ardenti. Il mondo odierno ha bisogno di questi «culmina virtutis»,
perché ha bisogno di essere salutarmente scosso e turbato da esempi che lo
trascinino e lo facciano pensare. Di fronte alle contestazioni dell’autorità,
all’isolamento e all’egoismo che raggela i rapporti umani, alla negazione di
Dio, o per lo meno alla freddezza davanti a Lui, nel sospetto che la sua
affermazione significhi menomazione dell’uomo, quanto dice oggi la vostra vita,
come l’abbiamo più sopra descritta! Come potete aiutare quest’uomo odierno,
ribelle e incomprensibile e sfuggente, è vero, ma anche tanto desideroso di
fraternità, di verità, di luce, di pace; dire a lui che solo in Dio, in Cristo,
è la risposta ai suoi problemi.
A tanto Noi vi incoraggiamo: vi dicemmo, nell’incontro del 1966, che molto ci
aspettavamo da voi; vi tracciammo un piano di azione, che dalla vita liturgica,
impostata secondo le direttive della Nostra Lettera Sacrificium Laudis,
andava agli studi, biblici e storici specialmente, alle pubblicazioni di qualche
bel libro di spiritualità cattolica, all’ospitalità, all’ecumenismo, alla
costituzione delle Congregazioni Nazionali, all’aiuto reciproco nella carità e
nell’obbedienza, in rapporto filiale con l’autorità dell’Abate Primate (Cfr.
Insegnamenti di Paolo VI, 4 (1966), p. 438). Nel lasciarvi, vorremmo
chiedere a voi tutti, perché a vostra volta ne interroghiate i vostri figli: a
che punto stiamo? Che fanno di bello e di buono i carissimi Monaci benedettini?
Muovono speditamente il passo nella direzione tracciata? Sono fedeli alle
indicazioni conciliari e alle direttive della Chiesa? Siamo sicuri che voi ci
darete sempre piena assicurazione a queste Nostre speranze, e che saprete sempre
guidare le vostre famiglie religiose in quella via maestra, tuttora valida e
necessaria, sia pure con gli opportuni aggiornamenti, che è quella di amore
divino e di civiltà umana, segnata dal solco profondo del vostro Santo Patrono e
Fondatore. A Lui vi affidiamo; ed a Lui chiediamo la forza dell’intercessione
perché a questi voti corrisponda sempre la realtà. Con la Nostra particolare
Benedizione Apostolica.
|