|
04 - 08.10.2012
SOMMARIO
-
SOLENNE APERTURA DELLA XIII ASSEMBLEA GENERALE ORDINARIA DEL SINODO
DEI VESCOVI
-
PRIMA CONGREGAZIONE GENERALE (LUNEDÌ, 8 OTTOBRE 2012, ANTEMERIDIANO)
-
ESPOSIZIONE IN OCCASIONE DELL’ASSEMBLEA SINODALE
- ERRATA CORRIGE
SOLENNE APERTURA DELLA XIII ASSEMBLEA GENERALE
ORDINARIA DEL SINODO DEI VESCOVI
"Favorire la riscoperta della fede, sorgente di Grazia che porta
gioia e speranza nella vita personale, familiare e sociale": così
ieri mattina, in una Piazza San Pietro movimentata dallo sventolio
di bandiere di ogni parte del mondo, Papa Benedetto XVI ha definito
lo scopo della nuova evangelizzazione, nella solenne Concelebrazione
Eucaristica di apertura della XIII Assemblea Generale Ordinaria del
Sinodo dei Vescovi, dedicata alla nuova evangelizzazione, ovvero
"l'orientamento programmatico per la vita della Chiesa, delle
famiglie, delle comunità", come ha detto nella sua omelia. Oltre 400
i concelebranti che, assieme al Papa, hanno ribadito che "la Chiesa
esiste per evangelizzare": "L'evangelizzazione, in ogni tempo e
luogo, ha sempre come punto centrale e terminale Gesù, il Cristo, il
Figlio di Dio; e il Crocifisso è per eccellenza il segno distintivo
di chi annuncia il Vangelo: segno di amore e di pace, appello alla
conversione e alla riconciliazione". La nuova evangelizzazione, ha
spiegato il Santo Padre, guarda principalmente a quei battezzati che
si sono allontanati dalla Chiesa e "vivono senza fare riferimento
alla prassi cristiana". Prendendo poi spunto dal Vangelo della XXVII
Domenica del Tempo Ordinario, Benedetto XVI ha richiamato
l'importanza del matrimonio tra uomo e donna, oggi profondamente in
crisi, e della santità, protagonista dell' evangelizzazione. "Il
matrimonio è legato alla fede, non in senso generico", ha continuato
il Papa, bensì come "unione d'amore fedele e indissolubile", una
"realtà già nota ma forse non pienamente valorizzata", che
"costituisce in se stesso un Vangelo, una Buona Notizia per il mondo
di oggi", soprattutto per quello "scristianizzato". Il pensiero di
Benedetto XVI è andato, quindi, ai due nuovi Dottori della Chiesa:
san Giovanni d' Avila, spagnolo del XVI secolo, "uomo di Dio che
univa la preghiera costante all'azione apostolica", e santa
Ildegarda di Bingen, tedesca del XII secolo, "donna di vivace
intelligenza", capace di "discernere i segni dei tempi". Questi e
tutti i Santi, ha detto il Papa, sono "i veri protagonisti dell'
evangelizzazione" ed anche "i pionieri ed i trascinatori della nuova
evangelizzazione". Infine, Benedetto XVI ha ricordato il suo
predecessore, il Beato Papa Giovanni Paolo II, "il cui lungo
Pontificato è stato anche esempio di nuova evangelizzazione". All'
Angelus Domini, nei saluti nelle diverse lingue, infine, il Santo
Padre ha chiesto il "sostegno orante per i lavori sinodali",
affinché "ogni cristiano sia rinnovato nella sua responsabilità di
fare conoscere il Salvatore ed il suo messaggio di amore e di pace".
[00017-01.05] [NNNNN] [Testo originale: italiano]
PRIMA CONGREGAZIONE GENERALE (LUNEDÌ, 8 OTTOBRE 2012,
ANTEMERIDIANO)
- MEDITAZIONE DEL SANTO PADRE
- SALUTO DEL PRESIDENTE
DELEGATO, S. EM. R. CARD. JOHN TONG HON, VESCOVO DI HONG KONG
(CINA)
- RELAZIONE DEL
SEGRETARIO GENERALE DEL SINODO DEI VESCOVI, S.E.R. MONS. NIKOLA
ETEROVIĆ, ARCIVESCOVO TITOLARE DI CIBALE (CITTÀ DEL VATICANO)
- RELATIO ANTE DISCEPTATIONEM
DEL RELATORE GENERALE, S. EM. R. CARD. DONALD WILLIAM WUERL,
ARCIVESCOVO DI WASHINGTON (USA)
Questa mattina, lunedì 8 ottobre 2012 alle ore 09.10, alla presenza
del Santo Padre, nell’Aula del Sinodo in Vaticano, hanno avuto
inizio i lavori della XIII Assemblea Generale Ordinaria del Sinodo
dei Vescovi, sul tema «La nuova evangelizzazione per la trasmissione
della fede cristiana».
Presidente Delegato di turno S. Em. R. Card. John TONG HON,
Vescovo di Hong Kong (CINA).
La Prima Congregazione Generale si è aperta con il canto dell’Ora
Terza.
Pubblichiamo qui di seguito una sintesi della Meditazione del Santo
Padre durante l’Ora terza.
MEDITAZIONE DEL SANTO PADRE
Le colonne delIa Nuova Evangelizzazione sono la Confessio e la
Caritas, partendo dall'Evangelium, in un percorso che porti a far
emergere il fuoco buono dell' annuncio da offrire agli altri. Lo ha
spiegato il Papa nella riflessione durante l'Ora Terza di questa
mattina, argomentando che solo Dio è la fonte di questo cammino, che
poi implica un coinvolgimento umano. Partendo dall'Evangelium,
appunto, e ritornando alla preghiera, sulla quale è fondata la
cooperazione con Dio.
Perche Dio si mostra nella figura di Gesù, che è il Verbo, con un
contenuto che chiede solo di penetrare dentro di noi. Alla
confessione cristiana, ha detto il Santo Padre, appartiene anche la
disponibilità a soffrire: la Confessio porta in sé il concetto del
martirologio, nel senso che esprime la volontà della testimonianza
sino al sacrificio della vita. Ed è questo che garantisce la nostra
credibilità. La Confessio deve stare nel cuore e nella bocca. Essa
deve necessariamente divenire pubblica, perchè la fede che si porta
dentro deve essere comunicata agli altri, confessata, con il
coraggio che deriva dall'intelligenza.
Perchè Dio, ha affermato il Papa, non è solo un'essenza spirituale.
Entra nella vita e nei sensi dell'uomo. Così nella Confessio è
necessaria la forza dei nostri sensi, che si fanno compenetrare
nella sinfonia di Dio.
Tutto questo presuppone la Caritas, che è l'amore che si fa ardore.
É la fiamma, secondo il Papa, che accende gli altri e che diventa
fuoco della carità.
Perchè il Cristiano non deve essere tiepido: è il più grande
pericolo. Riprendendo la Scrittura e i Padri della Chiesa, il Papa
ha spiegato che il Fuoco, lo Spirito, è luce, colore, forza. Quello
di Dio è potenza di trasformazione. Così il vigore crea il moto
della Carità, che diventa fondamentale per l'Evangelizzazione.
D'altronde già nella parola Evangelium c'e il senso dell'annuncio di
una vittoria, di bene e di gioia, che nel contesto
dell'Evangelizzazione devono diventare giustizia, pace e salvezza.
Mutuando il significato della parola dalla cultura romana antica, il
Santo Padre ha spiegato come l'Evangelium sia in se messaggio di
potenza, di rinnovamento e di salute. Parola valida ancora oggi,
quando molti uomini si chiedono se dietro alle nuvole della storia
ci sia un Dio, se si tratti di ipotesi o realtà.
Per il Cristiano, ha affermato il Papa, Dio c'è e semplicemente
questa esistenza è fonte di salvezza; ma c'è di più, perchè Dio ci
ama, ha parlato e ha mostrato se stesso.
Questa, per il Santo Padre, è ancora la base dell'annuncio, è ancora
il messaggio che la Chiesa deve offrire. Non dimenticando mai la
preghiera, perchè se Dio non agisce, ha aggiunto il Papa, le cose
degli uomini sono insufficienti. Solo Dio, insomma, può cominciare
un percorso di rinnovamento; agli uomini spetta il compito di
cooperare con disponibilità, mettendosi in gioco con tutto il loro
essere, rendendo così visibile la presenza di Dio.
[00022-01.05] [NNNNN] [Testo originale: italiano]
Pubblicheremo appena possibile il testo integrale della riflessione
del Papa.
Dopo la preghiera sono intervenuti: S. Em. R. Card. John TONG HON,
Vescovo di Hong Kong (CINA), per il Saluto del Presidente
Delegato; S. E. R. Mons. Nikola ETEROVIĆ, Arcivescovo titolare di
Cibale (CITTÀ DEL VATICANO), per la Relazione del Segretario
Generale.
Dopo l’intervallo è intervenuto S. Em. R. Card. Donald William
WUERL, Arcivescovo di Washington (USA), per la Relatio ante
disceptationem del Relatore Generale.
La Congregazione Generale si è conclusa alle ore 12.00 con la Recita
dell’Angelus Domini guidata dal Santo Padre.
Erano presenti 256 Padri Sinodali.
La Seconda Congregazione Generale avrà luogo nel pomeriggio di oggi,
8 ottobre 2012, alle ore 16.30. Saranno presentate le Relazioni sui
continenti ed avrà inizio la discussione generale.
Pubblichiamo qui di seguito i testi integrali degli interventi,
pronunciati in Aula.
SALUTO DEL PRESIDENTE
DELEGATO,
VESCOVO DI HONG KONG (CINA)
Dear Holy Father,
On behalf of the Synod Fathers and participants, I would like to
extend our heartfelt greetings and deep gratitude to you for
inviting us to this Assembly of the Synod of Bishops. The New
Evangelization of the Transmission of the Christian Faith is really
an urgent topic, because many people in the world still do not know
Our Lord Jesus Christ, and many of the baptized have given up the
practice of their faith.
Fifty years ago, the Second Vatican Council encouraged us to launch
out into the deep (Lk 5:4). Today, in a similar way, we must take
the Early Church community (Acts 2:42-47) as our model of
evangelization. The members of that community possessed three
qualities which can be expressed in three Greek words: didache,
koinonia and diakonia. Didache means doctrine, which is not just a
theory, but rather a personal taking on of the incarnate, crucified
and risen Jesus Christ. Koinonia means communion on different
levels: fundamentally with God; and then with all the members of the
Church; and further with the people of the whole world, particularly
with the poor. Diakonia means service of which Jesus instructs us
not to be served but to serve and even to the total gift of self,
leading to the cross. (cf. Mt 20:28) These three qualities have been
manifested in Hong Kong, Macao and Mainland China.
In Hong Kong, before the return of the sovereignty of the city to
China in 1997, many families faced crises caused by fear of living
under the Communist regime. The term “crisis” in the Chinese
language is made up of two characters “danger” and “opportunity.”
Thus, facing the crisis of insecurity, even non-practicing Catholics
returned to the Church for spiritual support. And many faithful
attended catechesis, Bible and theology courses to deepen their own
faith and to be evangelizers. Today our diocese has more than a
thousand well-trained volunteer-catechists. This year more than
three thousand adults received baptism at the Easter Vigil.
Macao, our neighboring diocese, has made similar efforts and has
seen an increase in the number of baptisms in recent years.
In northern China, a parish priest in the countryside shared with me
his experience of evangelization. After much prayer, he decided to
divide the parishioners into two groups with different missions. He
gave the newly baptized the mission to bring their non-Catholic
friends and relatives to learn the catechesis, and to the long-time
Catholics the mission of teaching the catechism to the catechumens.
During the teaching, this priest prayed fervently in the church.
Eventually, the parish witnessed more than a thousand baptisms a
year.
Among the characteristics of didache, koinonia and diakonia as
exemplified in the Early Church and reflected in the testimonies
given above, didache seems to me the most important, because God
works through us as His witnesses. Nowadays, facing a materialistic
culture in the world, and the problem of many fallen-away Catholics
in the Church, we must be zealous witnesses of our faith. We must
also pay attention to the youth, as the Holy Father frequently
reminds us: “Let the young people be evangelizers of the youth”.
God’s salvific plan is amazing. I am sure that, with faith, hope and
love, we will succeed in our mission of evangelization.
Dear Holy Father, the Synod Fathers and participants, thank you for
your kind attention. Looking forward to hearing your testimonies.
[00007-02.04] [NNNNN] [Original text: English]
RELAZIONE DEL SEGRETARIO
GENERALE
DEL SINODO DEI VESCOVI, S.E.R.
MONS. NIKOLA ETEROVIĆ, ARCIVESCOVO TITOLARE DI CIBALE (CITTÀ DEL
VATICANO)
Introductio
Beatissime Pater,
Eminentissimi et Excellentissimi Patres huius Synodi,
Fratres sororesque dilectissimi,
“Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris
et Filii et Spiritus Sancti, docentes eos servare omnia, quaecumque
mandavi vobis” (Mt 28, 19-20). Iisdem verbis, quae Iesus protulit a
mortuis resuscitatus, simul et concluditur Evangelium Matthaei, et
tempus missionis Ecclesiae aperitur. Post descensum Spiritus Sancti,
qui “deducit in omnem veritatem” (cfr Io 16, 13), discipuli, deserto
Cenaculo, ubi “omnes erant perseverantes unanimiter in oratione cum
mulieribus et Maria matre Iesu et fratribus eius” (Act 1, 14),
nuntium perferunt “ubique” (Mc 16, 20), et omnium Gentium sermonibus
usi, Evangelium Iesu Christi proclamant. Nos autem, qui in XIII
Synodi Episcoporum Coetu Generali Ordinario congregati, consilio et
aestimatione Novam Evangelizationem ad christianam fidem tradendam
consideraturi sumus, eodem iussu Domini resurgentis compellimur.
Quod Beatum Nuntium, Ecclesiae custodiendum traditum, Apostoli
disseminarunt, idem et ipsi perferendum suscepimus: “Christus
mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas et [quia]
sepultus est et [quia] suscitatus est tertia die secundum Scripturas
et [quia] visus est Cephae et post haec Duodecim” (1 Cor 15, 3-5).
Idem sane Evangelium manet, mutantur tamen in rebus humanis,
religiosis, culuralibus, socialibus tempora consiliaque, in quibus
Sermonem salutis vivamus ceterisque tradamus. Attamen huius
instantis missionis peragendae causa Fides pernecessaria est, ex qua
maxime quid alacritatis operi apostolico insit aestimari potest. Non
autem illud nos fugit, fieri posse, ut nos quoque Dominus modicae
fidei coarguat (Ïλιγόπιστoι) (cfr Mt 8, 26), ob idque Eum, Apostolos
imitati, exoremus oportet: “Adauge nobis fidem!” (πρόσθες ºμĩν
πίστιν) (Lc 17, 5). Intentissimis verum animis preces mox fundemus
cum inter Coetum Synodi habendum, tum praesertim in quattuor Divini
Sacrificii celebrationibus, Benedicto XVI, Pontifice Maximo sacrum
principe litante. Summus Pontifex, qui Sanctissimam Eucharistiam
heri in auspicando Coetu synodali obtulit, celebraturus est Sanctae
Missae sacrificium die dominico 21 Octobris, cum septem beatorum
nomina in canonem sanctorum redigentur, ac die dominico 28 Octobris,
in conclusione synodalis Coetus habenda. Inter cetera magno opere
eminebunt sacra die 11 Octobris facienda, quo die, Episcopo Urbis
praeside, in sollemniter Eucharistia celebranda, Annus Fidei
dedicabitur. Haud dubium est, quin futurum sit, ut eiusmodi eventus
fausta vi moveat opus Synodi peragendum, quippe cuius in argumentum
et disceptationem fides ipsa eaque per novam evangelizationem
tradenda ventura sit. Iussu quodammodo et verbis omnium Patrum
synodalium eorumque omnium, qui Synodi Coetui intersunt, toto
pectore Sanctitati Tuae gratias ago, qui dignatus es Annum Fidei
dicatum proclamare, ut rite commemoraretur et L anniversarium post
initum Concilium Vaticanum II et XX anniversarium, ex quo
Catechismus Catholicae Ecclesiae in lucem prodiit elapsum. Ut firma
fiducia credimus, Annus Fidei dicatus ingentia copiosaque dona
spiritualia allaturus est sanctae Dei Ecclesiae matrique almae
nostrae, qui nosmet gratiae committimus Spiritus Sancti, quem
Dominus resurgens in nobisque praesens concedit “non ad mensuram”
(Io 3, 34).
Beatissime Pater, ex imo corde gratias Tibi ago etiam ac praesertim,
quod hunc Synodi Coetum convocare dignatus est, quem quintum
instituimus his octo Tui felicissimi Regni annis. Hoc ipso numero
non exiguo magno opere declaratur, quanti facias Episcoporum
Synodum, per quam praecipua ratione exprimitur communio inter
Episcopos, qui sunt membra collegii episcopalis, ac Tuum, Qui huic
collegio praees, munus colendissimum intercedens. Nam, Tua Sapientia
duce, bis iam Coetus Generales Ordinarios habuimus, de Eucharistia
anno 2005 alterum, alterum vero anno 2008 de Verbo Dei, quibus adici
debet Coetus Specialis pro Africa, anno 2009 habitus, quem anno 2010
Coetus Specialis pro Medio Oriente secutus est.
Libentissime vobis, Patres Synodales colendissimi, salutem
impertior, qui 262 numero ex omnibus orbis terrarum continentibus,
50 ex Africa, 63 ex America, 39 ex Asia, 103 ex Europa, 7 ex
Oceania, huc advenistis, ut personam geratis 13 Synodorum
Episcoporum Ecclesiarum Orientalium Catholicarum sui iuris, 114
Conferentiarum Episcoporum atque Unionis Superiorum Generalium. Ex
imo corde salvere quoque iubeo vos, Prafecti Romanae Curiae
Dicasteriis, qui omnium proxime acceditis ad Summum Pontificem
Sanctumque Patrem nostrum Benedictum XVI, ut opem feratis Illi, qui
264um locum occupat in serie antistitum, qui post Beatum Petrum
sedem Urbis habuerunt. Patres qui Synodi Coetui Generali Ordinario
intersunt per maximam partem, idest 182, electi sunt: 172 a
Conferentiis Episcoporum et 10 ab Unione Superiorum Generalium; 3
designati ab Ecclesiis Orientalibus Catholicis sui iuris; 37
participes autem sunt ex officio, 40 a Sancto Patre nominati sunt.
In his adsunt 6 Patriarchae, 49 Cardinales, 3 Archiepiscopi Maiores,
quorum unus est Cardinalis, 71 Archiepiscopi, 120 Episcopi et 14
sacerdotes. Quorum pro suo cuique munere commisso, 10 sunt
Antistites Ecclesiarum Orientalium sui iuris, 32 Praesides
Conferentiis Episcoporum praepositi, 26 Romanae Curiae Dicasteriis
Praefecti, 211 Ordinarii et 11 Auxiliarii.
Haud communi animi dilectione salvere iubeo Delegatos fraternos ab
Ecclesiis et communitatibus ecclesialibus missos, qui cum catholicis
participes fiunt sollicitudinis, qua ipsi ad fratres sororesque in
huius temporis mundo evangelizandos impellimur
Inter Coetum synodalem celebrandum pronum nobis erit salutare tres
Invitatos Speciales qui a Sancto Patre Benedicto XVI rite convitati,
huc in Synodum convenire non detrectaverunt.
Eximio autem gaudio mihi est salutem impertiri 45 Adiutoribus et 49
Auditoribus, qui, viri mulieresque, inter multos, qui sua vel
doctrina vel vita operam impendunt Evangelio disseminando et
provehendae humanitati, sunt electi propterea, quod certo novimus
per testimonia ab ipsis eorumque communitatibus data opus Synodi
posse haud dubie admodum ditari.
Libenter denique salvos esse iubeo aeque Addictos Prelo,
Adsistentes, sermonum Interpretes, Operatores technicos atque,
peculiari quidem mentione, Cooperatores Secretariae Generalis Synodi
Episcoporum, quibus de opere strenue et copiose profuso Coetus
synodalis apparandi causa grati animi sensa ex imo pectore rependo.
Haec relatio IV partibus constat, quae sunt:
I) Quid actum sit inter Coetum Generalem Ordinarium XII et XIII
II) De XIII Coetu Generali Ordinatio praeparando
III) Res a Secretaria Generali peractae
IV) Conclusio.
I) Quid actum sit temporis intervallo inter Coetum Generalem
Ordinarium XII et XIII
XII Coetus Generalis Ordinarius Synodi Episcoporum habitus est
diebus a 5 ad 26 Octobris anni 2008 ac de Verbo Dei in vita et in
missione Ecclesiae fuit. Post illum Coetum synodalem conclusum,
conditus est XII Consilium Ordinarium Secretariae Generalis Synodi
Episcoporum, quod membris 15 constat. Quemadmodum Ordo Synodi
Episcoporum praecipit, ex illorum numero 12 a Patribus synodalibus
electi sunt, quibus Episcopi 3 a Sancto Patre nominati adduntur
praescriptum numerum complendi gratia. XII Consilio Ordinario duo
praesertim munera commisa sunt: ut conclusiones a XII Coetu synodali
de Verbo Dei progressas ad exitum perduceret utque XIII Coetum
Generalem Ordinarium deinceps habendum appararet.
Ut huic muneri satis faceret, Consilium Ordinarium Romae septies
congregatum est. Primum enim collectum est die 25 Octobris anni
2008, sub finem iam Coetus synodalis; qua occasione Sodales Consilii
potestatem habuerunt, ut alter alterum melius noscerent utque
ordinem rerum per tempora agendarum statuerent. Vertente autem anno
2009, Consilium Ordinarium ter convocatum est: diebus scilicet a 20
ad 21 Ianuarii; a die 3 ad diem 4 Iunii, a die 24 ad diem 25
Septembris. Consilium Ordinarium semel congregatum est anno 2010,
diebus 8 et 9 Iunii, semel item anno 2011, diebus 22 et 23
Novembris, semel denique anno 2012, die 16 Februarii. De consensu
sodalium Consilii Ordinarii, officium a Secretis Generale id
praestitit, ut quam pote facillime nuntii et documenta, via
electronica, inter participes diffunderentur, ut minimum incommodi
Episcopis veniret ab itineribus alias crebrius faciendis a sua
cuiusque sede in Urbem, in qua situm est officium a Secretis
Generale, et retrorsum.
Primis duabus convocationibus XII Consilii Ordinarii id fuit
praeprimis propositum, ut recogitaretur de documentis a Synodo de
Verbo Dei copiosius productis. Sodales Consilii Ordinarii mentis
aciem potissimum collegerunt in aestimandis 55 Propositionibus a
Patribus synodalibus eximia suffragiorum portione – plus tertiis
partibus - approbatis. Prima propositione benignae considerationi
Sancti Patris subiciebatur votum postulantium, ut aestimare
dignaretur Ille oportunitatem “perpendat documentum largiendi de
mysterio Verbi Dei in vita et missione Ecclesiae, respectu etiam
habito Anni dicati Sancto Paulo, Gentium Apostolo, bismillesimo ad
eiusdem ortu currente anno”. Summus autem Pontifex animo liberali
supplicationem Patrum synodalium excepit. Ut moris insuper est
Pontifex Maximus in elaboranda Adhortatione Apostolica post-synodali
ope fultus est praebita a XII Consilio Ordinario officii a Secretis
Generalis Synodi Episcoporum, nonnullis peritis validam operam
sociantibus. In adunatione igitur mense Ianuario anni 2009 habita
omnes consenserunt de quodam Documenti praescripto rebus singillatim
significatis abunde ornato. In adunatione autem mensis Iunii prima
adversaria Adhortationis Apostolicae in aestimationem venerunt. Haud
pauca animadversa sunt in eum scilicet finem, ut quam plurimum
colligeretur ditissimae meditationis in XII Coetu Generali Ordinario
Synodi Episcoporum peractae, lumen semper attingendo ab Ecclesiae
Magisterio, praesertim vero a Concilio Vaticano II, a Patribus
Ecclesiae, a praeceptis, quae Sanctus Pater Benedictus XVI identidem
docuit. Omnibus animadversionibus semel inclusis, textus denuo
missus, via electronica, ad sodales Consilii Ordinarii, qui illum
iudicio perpenderent, qua par est cura addendis completus est. Die 7
Iulii anni 2009 a Secretis Generalis illum subiecit Summo Pontifici,
qui, cum plurimum eidem contulisset, charismate Pastoris universalis
Ecclesiae praecipuo ipsum cumulavit. Sanctus Pater deinde, cum sibi
suasio Consilii Ordinari probaretur, per Audientiam a Secretis
Generali concessam die 13 Iunii 2009, quo nomine Adhortatio
Apostolica inscribi deberet decrevit eamque a vocibus
praestantissimis Verbum Domini incipere voluit. Episcopus autem
Urbis Documento die 30 Septembris 2010 sigillum imposuit, quo nempe
die ab Ecclesia memoria recolitur Sancti Hieronymi, quem Sacrarum
Scripturarum amore flagrasse nemo ignorat. Adhortatio dein Verbum
Domini publici iuris facta est die 11 Novembris anni 2010. Eodem
autem die in Aula Sanctae Sedis Diurnariis dicata in conspectum
mentemque adstantium deducta est ab Em.mo Card. D.no Marco Ouellet,
P.S.S., Episcoporum Congregationi Praefecto, qui in XII Coetu
Generali Ordinario Relator fuerat Generalis; ab Em.mo Card. D.no
Iohanne Franco Ravasi, qui Pontificio Consilio de Cultura praeest,
isque praefuerat Commissioni de Nuntio conscribendo in Coetu
synodali; itemque ab Exc.mo D.no Nicolao Eterović, a Secretis
Generali Episcoporum Synodi atque a Rev.mo D.no Fortunato Frezza,
sub-secretario in eodem officio a Secretis Generali. Adhortatio
Apostolica primum octo linguis publici iuris facta, dein in alios
quoque nonnullos conversa est sermones.
Die 30 Maii a. 2009 Exc.mus a Secretis Generalis Synodi Episcoporum
Relationem circa labores peractos a XII Coetu Generali Ordinario
Synodi Episcoporum misit ad Antistites, qui Ecclesiis Orientalibus
Catholicis sui iuris praesunt, ad Praesides Episcoporum Conferentiis
praepositos, ad Romanae Curiae Dicasteriis praefectos, ad
Moderatorem Unionis Superiorum Generalium. In Documento summis
quidem lineis enarratum est opus apparandi et peragendi labores
conclusae Synodi. Inter cetera etiam hae rationes statisticae
significatae sunt. Coetui synodali anno 2008 habito interfuerunt
Patres synodales 253, quorum 183 electi erant, 38 ex officio
praesentes adfuerunt, 32 Summus Pontifex nominaverat. Patres
synodales advenerunt 51 ex Africa, 62 ex America, 41 ex Asia, 90 ex
Europa, 9 ex Oceania. Congregationes Generales numero fuerunt 23, 8
vero Sessiones Circulorum Minorum. Patres denique synodales vivae
vocis acclamatione textum Nuntii ad Populum Dei missi approbaverunt,
ingenti vero suffragiorum portione 55 illas Propositiones ratas
habuerunt.
II) De XIII Coetu Generali Ordinario praeparando
Etiam in eligendo argumento XIII Coetui Generali Ordinario
subiciendo natura collegialis Synodi Episcoporum eminenter enituit,
siquidem e duplici progressum est consultatione. Ante exitum XII
Coetus Generalis Synodi Episcoporum, Patres qui Synodo interfuerunt
rogati sunt, qui argumenta significarent, quae suo cuiusque iudicio
apta idoneaque viderentur, ut meditationi XIII Coetus Generalis
evolvenda proponerentur. Responsa pervenerunt tum numero non
spernenda tum rerum varietate distincta, quamquam numerus non
exiguus uno prope ore fidem tradendam in argumentum sumendum
suadebat.
Ineunte anno 2009, post Audientiam Pontificiam die 9 Ianuarii
habitam, Exc.mus D.nus Nicolaus Eterović, a Secretis Generalis
Synodi Episcoporum, epistulam misit ad Praesules Ecclesiarum
Orientalium Catholicarum sui iuris, ad Praesides Conferentiarum
Episcoporum, ad Romanae Curiae Dicasteriis Praefectos, ad
Moderatorem Unionis Superiorum Generalium, petivitque, ut terna
indicarent argumenta, quae sibi viderentur idonea, quae a Coetu
synodali cogitatione et animo agitarentur. Secundum normas Synodi,
in argumentis propositis tria requirebantur: 1) ut ad Ecclesiam
universalem pertinerent; 2) ut responderent rei in opere pastorali
nunc agendo admodum necessariae; 3) neque vires Synodi excederent,
quo altius ab eadem perpendi revera possent. Responsa pervenire
debuerant intra diem I mensis Iunii anni 2009, ut statim in
aestimationem venirent Consilii Ordinarii officii a Secretis
Generalis in adunatione dierum 3 et 4 Iunii.
In hac adunatione, a Consilio Ordinario officii a Secretis Generalis
Synodi Episcoporum perpensae sunt suasiones, quae plurimae
pervenerant a memoratis entibus, quibuscum etiamnunc Secretaria
Generalis relationes colit publicas. Rebus penitus perspectis,
redacta sunt tria argumenta, quae ab Exc.mo D.no Nicolao Eterović, a
Secretis Generali, subiecta sunt benignae considerationi Sancti
Patris Benedicti XVI, qui Synodo praeest Episcoporum. In Audientia
die 13 Iunii anni 2009 concessa, Pontifex Maximus significavit,
primum e tribus argumentis sibi probari, quod quidem saepius ab
episcopatibus indicatum fuerat: De fide tradenda educationis
christianaeque initiationis causa. Reliquae duae suasiones, quas
minus episcopatus suffulserant, pertinebant altera ad paroeciam,
utpote quae est communitatum communitas, altera vero ad certamina
anthropologica, ad quae nostra hac aetate provocamur. Uno eodemque
tempore Sancto Patri placuerat, ut, quemadmodum praevisum esset,
XIII Coetus synodalis haberetur mense Octobri (diebus a 2 ad 23)
anni 2011. Utrumque elementum dein immutatum est ob causas deinceps
enodatas.
Quod ad argumentum adtinet, in Audientia a Secretis Generali
concessa die 7 Septembris 2009, Sanctitas Sua Benedictus XVI notum
fecit, Se tunc temporis meditari de condendo Consilio pro nova
evangelizatione ob idque, quo aptius res inter se in cogitatione et
studio conecterentur, Sibi videri argumentum de tradenda fide novae
evangelizationi adiungendum esse. Utcumque hortatus est Ille sodales
Consilii Ordinarii, qui diebus 24 et 25 Septembris 2009 parabant
congregari, ne desinerent meditari vel operam dare Lineamentis XIII
Coetus Generalis Ordinarii Synodi Episcoporum exarandis. Equidem non
omisi, qua par erat cura, sodales Consilii Ordinarii officii a
Secretis Generalis Synodi Episcoporum certiores facere, iique
suasiones a Sancto Patre expressas excipientes et intento animo
perpendentes in argumenti tandem immutati formulam collegerunt his
verbis comprehensam: Nova evangelizatio ad christianam fidem
tradendam. In Audientia Secretario Generali die 3 Iulii anni 2010
concessa, Pontifex Maximus dignatus est adprobare ratumque habere
argumentum, quod memoravimus, synodalis Coetus habendi. Ut inter
omnes constat, per Litteras Apostolicas Motu proprio datas die 21
Septembris 2010, Summus Pontifex Pontificium Consilium de Nova
Evangelizatione Promovenda condidit erexitque.
Quantum ad dies pertinet, excepta petitione ab Episcopis Orientis
Medii facta, Sanctus Pater Benedictus XVI, cum coadiutores proximos
consuluisset, die 19 Septembris anni 2009, coram Patriarchis et
Archiepiscopis Maioribus Ecclesiarum Orientalium Catholicarum sui
iuris, Coetum Specialem Synodi Episcoporum pro Oriente Medio
convocatum iri notum effecit. Qui Coetus synodalis habitus est mense
Octobri anni 2010 propter eumque XIII Coetus Generalis Ordinarius
Synodi Episcoporum in tempus procrastinandus fuit. Sanctus autem
Pater suis Ipsius verbis argumentum XIII Coetus Generalis Ordinarii
annuntiare voluit die 24 Octobris 2010 inter Eucharistiam sollemni
ritu concelebrandam in Basilica divi Petri, ad exitum Coetus
Specialis pro Medio Oriente Synodi Episcoporum, itemque
significavit, futurum esse, ut ille haberetur mense Octobri anni
2012.
Propterea argumentum XIII Coetus Generalis Ordinarii Synodi
Episcoporum exitum constituit tum disceptationis peramplae intra
totius orbis episcopatum institutae tum pastoralis sollicitudinis
Sancti Patris, Episcopi Urbis Romae et Pastoris super Ecclesiam
universalis. Illi enim placuit, meditationem de fide christiana
tradenda inseri saeptis novae evangelizationis, ut alterum alterius
esse velut complementum plane ostenderet: novae enim evangelizationi
finis is est, ut christiana fides tradatur; quae tamen fidei
traditio in adiunctis fit religiosis, culturalibus, socialibus, quae
evangelizationem postulant “novam propter ardorem, vias rationesque,
loquellas formasve dicendi”.(Ioannes Paulus II, Allocutio XIX Coetui
CELAM (ad Portum Principis, 9 martii 1983), 3: AAS 75 I (1983) 778)
De Lineamentis apparandis
XIII Coetus Generalis Ordinarius coepit apparari statim postquam
Sanctus Pater Benedictus XVI argumentum statuit meditationis
synodalis proprium, multo antequam argumentum definitivum in
publicum prodiit. XII Consilium Ordinarium officii a Secretis
Generalis bis congregatum est textui Lineamentorum studendi causa.
In adunatione diebus 24 et 25 Septembris anni 2009 habita, Sodales
Consilii Ordinarii, quibusdam peritis operam sociantibus, de communi
consensu statuerunt praescriptum Lineamentorum, ratione quidem
habita non solum animadversionum ab Episcopis significatarum in
responsis super argumentis in Synodo si forte disputandis missis,
verum etiam adiunctorum pastoralium et socialium, in quibus nunc
Ecclesiae vivunt et operantur. Item saepius perinde rerum, quas
Concilium Oecumenicum Vaticanum II docuit, mentionem iniecerunt ac
Magisterii Ecclesiae, quod illud est consecutum, maximeque doctrinae
a Sancto Patre Benedicto XVI iterum iterumqe enarratae.
In adunatione diebus 8 et 9 Iunii anni 2010 habita, Sodales Consilii
Ordinarii in aestimationem sumpserunt adversaria Lineamentorum de
nova evangelizatione fideque tradenda agentium, quamquam argumentum
definitivum nondum publici iuris factum erat. Post recogitationem
profundam, multa immutata sunt, quo perfectior textus evaderet. Pari
tamen tempore nonnullae argumenti partes altiore recogitatione
necessario dignae in luce collocatae sunt. Officium a Secretis
Generale, quibusdam peritis operam sociantibus, conatum est omnia,
quae animadversa essent, textui inserere. Postquam argumentum Coetus
synodalis in publicum prodiit, officium a Secretis Generale, via
electronica, prospectum Lineamentorum singillatim ad Sodales misit,
ut aut approbaretur aut, si forte, rursus in melius immutaretur.
Quae animadversa erant, quaedam omnino numero exigua, textui
conglutinata sunt, qui deinde varios in sermones translatus est.
Translationibus peractis, officium a Secretis Generale curavit
Lineamenta XIII Coetus Generalis Ordinarii Synodi Episcoporum
publici iuris facienda anno quidem 2011, die autem 2 Februarii, in
Purificatione Domini. Documentum in Aula Sanctae Sedis Diurnariis
dicata exhibitum est die 4 Martii a. 2011 ab Exc.mo D.no Nicolao
Eterović, Secretario Generali, cum Rev.mo D.no Fortunato Frezza,
Sub-Secretario Synodi Episcoporum. Lineamenta transmissa sunt ad
compagines, quibuscum officio a Secretis Generali publice ratio est
causaque. Praeterea eadem longe lateque disseminata sunt maxime ope
instrumentorum communicationis Sanctae Sedis et Ecclesiae
Catholicae. In situ autem interretiali Sanctae Sedis, in paginis
Synodo Episcoporum servatis, collocatus est textus Lineamentorum
octo sermonibus conscriptus: Latine, francogallice, anglice,
italice, polonice, lusitane, hispanice germanice, secundum versiones
ab officio a Secretis Generali accuratas.
Ut moris est, Lineamentis adiuncta sunt quaedam interrogata, omnino
72, idonea, quae faciliorem redderent meditationem et altiorem
argumentorum perpensionem. In Praefatione Secretarius Generalis
rogavit, ut instituta compaginesque, quarum interesset, responsa
rescriberent intra diem I mensis Novembris 2011, in Sollemnitate
Sanctorum Omnium, ut Instrumentum laboris XIII Coetus Generalis
Ordinarii Synodi Episcoporum temperi apparari posset.
De redigendo Instrumento laboris
Ad officium a Secretis Generale multa rescripta sunt, plerumque
optimo quidem ordine digesta, e quibus enitet quantum animos moverit
argumentum Coetui synodali assignatum. Praeterea responsa rationem
reddunt de nonnullis inceptis pastoralibus, quae iam peragi
coeperunt multis in Ecclesiis particularibus. Item id urgent, esse
necesse, ut renovato studio apostolico evangelizationis processus
alacrior evadat, cum interim oporteat latiorem aperire aditum
Spiritus Sancti gratiae, qui vias quoque novas subicit calcandas, ut
Beatum Nuntium afferamus perinde iis qui prope atque iis, qui longe
absunt, praesertim tamen hominibus, qui, quamvis baptismatis quondam
unda sint loti, dein vero ab Ecclesia defecerunt.
Responsa ab institutionibus rescripta omnino 90,5 % centesimas
partes expleverunt. Rationes autem hoc, qui sequitur, modo
distribuuntur:
– Synodi Ecclesiarum Orientalium Catholicarum sui iuris: 84,6 % (de
13 Ecclesiis 11 rescripserunt)(Nihil rescripserunt hae, quae
sequuntur, Ecclesiae sui iuris: Archiepiscopatus Maior
Syro-Malankarensium et Ecclesia Metropolitana Ruthena);
– Conferentiae Episcoporum: 81,5 % (de 114 Conferentiis Episcoporum
93 rescripserunt);
–Romanae Curiae Dicasteria: 96,1 % (de 26 Dicasteriis 25
rescripserunt)(Deest responsum ab Administratione Patrimonii Sedis
Apostolicae);
– Unio Superiorum Generalium: 100 %.
Ad Episcoporum autem Conferentias quod adtinet, haud inane videtur,
per ordinem litterarum, singularum regionum Continentium rationes
responsionum pro centesimis partibus computatas significare:
–Africa: 66,6 % (de 36 Episcoporum Conferentiis 24 rescripserunt);
– America: 95,8% (de 24 Episcoporum Conferentiis 23
rescripserunt)(Nullum remisit responsum Conferentia Episcopalis
Haitiana);
–Asia: 88,8 % (de 18 Episcoporum Conferentiis 16
rescripserunt)(Conferentiarum Episcopalium Srilancae atque Timoriae
Orientalis responsa desunt);
–Europa: 81, 25 % (de 32 Episcoporum Conferentiis 26
rescripserunt)(Nulla sunt responsa a Conferentiis Episcopalibus
Albaniae, Bulgariae, Graeciae, Lithuaniae, Turciae, Ucrainae);
–Oceania: 100 % (de 4 Episcoporum Conferentiis 4 rescripserunt).
Quibus rescriptis adici merent quae contributa sunt a Consilio
Conferentiarum Episcoporum Europae (C.C.E.E.) atque a Coetu
Hierarchiae Catholicae in Aegypto. Ad officium denique a Secretis
Generale Synodi Episcoporum nonnihil validi attulerunt etiam plures
institutiones ecclesiales, ut, puta, Unio Internationalis
Superiorissarum Generalium (U.I.S.G.). Quaedam Athenaea atque Centra
Studiorum Superiorum pariter contribuere voluerunt, neque privi
quidam homines defuerunt, qui, cum ipsorum interesset, de argumento
sententiam suam aperire voluerint. Ab officio denique a Secretis
Generali in aestimationem sumpti sunt etiam exitus a quibusdam
Congressibus provenientes aeque atque symbolae nonnullae, in actis
periodicis vel peritis vel latiori publico destinatis quae in lucem
prodierunt.
In adunatione diebus 22 et 23 Novembris anni 2001 habita, Sodales
XII Coetus Ordinarii, quibusdam peritis operam sociantibus, responsa
ad Lineamenta rescripta intentissime perpenderunt ac de communi
consensu praescriptum pro Instrumento laboris delinearunt, copiosis
de redigendo Documento animadversionibus datis.
Consilium Ordinarium, die 16 Februarii 2012 congregatum, adversaria
Instrumenti laboris perspexit. Omne opus tamen coartari debuit, ut
solo die 16 Februarii perficeretur, nam insequenti die 17 Februarii
Consilii Ordinarii Sodales maximam partem interfuerunt Consistorio a
Summo Pontifice Benedicto XVI convocato. Quo facilius autem
disceptaretur, officium a Secretis Generale textum Documenti ad
Sodales Consilii in antecessum miserat. Propterea illi statim vivam
ingredi potuerunt disceptationem simulque nonnulla animadverterunt
valida idoneaque textui in melius immutando. Sodales insuper
Consilii grato quidem animo didicerunt voluntatem Sancti Patris
Annum Fidei dicatum indicendi. Quam ob rem, in redigendo Instrumento
laboris magni fecerunt Litteras Apostolicas Motu proprio datas, quae
a verbis Porta fidei incipiunt.
Ut autem Documentum finali approbatione donaretur, officium a
Secretis Generale, via electronica, ad Sodales Consilii Ordinarii
textum Instrumenti laboris rursus misit. Quaedam etiamtum a
Sodalibus animadversa textui in melius immutando inserta sunt.
Officium denique a Secretis Generale textum in octo sermones
vertendum curavit.
Instrumentum laboris, quod datum est die 27 Maii 2012, in
Sollemnitate Pentecostes, in Aula Sanctae Sedis Diurnariis dicata
die 19 Iunii 2012 exhibitum est ab Exc.mo D.no Nicolao Eterović, a
Secretis Generali, una cum Rev.mo D.no Fortunato Frezza,
Sub-Secretario Synodi Episcoporum. Instrumentum laboris longe
lateque vulgatum est non minus in interrete – in situ a Sancta Sede
Synodo Episcoporum dicata – quam per complures editiones, quae in
publicum prodierunt. Versionem italicam ediderunt typis Librariae
Editricis Vaticanae. Per Instrumentum laboris ita disseminatum
complures discere valuerunt aeque Ordinem rerum cottidie agendarum
in Coetu synodali, atque quid fausti in opere Ecclesiarum
particularium deprehendatur, quid vicissim maiore etiamnunc
cogitatione altius inspici considerarique debeat. Documentum de nova
evangelizatione ac fide tradenda, quae argumenta maximi momenti sunt
in vita et in missione Ecclesiae, praesertim pertinet ad Patres
synodales, qui ad illud sese referre continenter in orationibus,
quas dicturi sunt, necesse habebunt.
Nominatio Sodalium Praesidentiae Coetus Synodalis
Pro XIII Coetu Generali Ordinario Synodi Episcoporum Sanctus Pater
Benedictus XVI sabbato 22 octobris 2011 nominavit Relatorem
Generalem Eminentissimum Dominum Cardinalem Donald William Wuerl,
Archiepiscopum Vashingtonensem (Foederatae Civitates Americae
Septentrionalis), necnon Secretarium Specialem Excellentissimum
Dominum Petrum Mariam Carré, Archiepiscopum Montis Pessulani
(Gallia).
Die autem 29 iunii 2012 Sua Sanctitas nominavit tres Praesides
Delegatos Eminentissimum Dominum Cardinalem John Tong Hon,
Episcopum Sciiamchiamensem (Sinae); Eminentissimum Dominum
Cardinalem Francisco Robles Ortega, Archiepiscopum Guadalaiarensem
(Mexicum), et Eminentissimum Dominum Cardinalem Laurent Monsengwo
Pasinya, Archiepiscopum Kinshasanum (Res Publica Popularis
Congensis).
III) Res a Secretaria Generali peractae
Officium a Secretis Generale Synodi Episcoporum a mense Octobri anni
2008 hucusque res sibi ordinarie commisa peregit, nam recogitationes
XII Coetus Generalis Ordinarii Synodi Episcoporum consummavit
cumulavitque itemque operam dedit XIII Coetui Generali Ordinario
praeparando.
Eodem verum tempore, Sancto Patri oboediens, qui Illi onus
contulerat, officium a Secretis Generale Episcoporum Synodi Coetus
Speciales apparavit duos: Secundum scilicet Coetum Specialem pro
Africa atque Coetum Specialem pro Oriente Medio. Priori illi, qui
habitus est temporis intervallo a die 4 ad diem 25 Octobris anni
2009, Patres synodales interfuerunt 244. Exitus, qui a
recogitationibus synodalibus progressi sunt, in Adhortationem
Apostolicam post-synodalem Africae munus sunt collectae, quam
Sanctus Pater Suis ipsius manibus tradere dignatus est Praesidibus
Conferentiarum Episcoporum Africae, die 20 Novembris 2011, cum
Visitatione Apostolica Cotonou, in Benino, lustraret.
Inter Coetum Specialem pro Oriente Medio, qui diebus a 10 ad 24
Octobris 2010 habitus est, circa Episcopum Romae Patres synodales
185 congregati sunt, quorum in numero omnes etiam Episcopi regionis
orientalis mediae exstiterunt. Sanctitas Sua exitus operis in Synodo
peracti brevi manu tradere voluit legatis ab episcopatu Orientis
Medii missis et Patriarchis et Praesidibus suae cuiusque Episcoporum
Conferentiae die 16 Septembris proxime elapso, cum Visitatione
Apostolica Libanum lustrans illis Adhortationem Apostolicam
post-synodalem Ecclesia in Medio Oriente redditam voluit.
Per officium tamen a Secretis Generale alia quoque peracta sunt, de
quibus nonnihil illustrare mihi, quaeso, liceat.
De Consiliis Specialibus
Praeter opus Consilii Ordinarii, officium a Secretis Generale Synodi
Episcoporum diligenti studio accuravit etiam adunationes Consiliorum
Specialium, praesertim eorum, quae congregata sunt pro Africa et pro
Medio Oriente, cum alterutrius Coetus Speciales essent interim
instituendi. Nam post XII Coetum Generalem Ordinarium celebratum,
Consilium Speciale pro Africa sexies convocatum est (27-28 Novembris
2008; 23-24 Ianuarii 2009; 19 Martii 2009; 19-20 Ianuarii 2010;
27-28 Aprilis 2010; 19-20 Novembris 2011).
Consilium pro Oriente Medio congregatum est novies (21-22 Septembris
2009; 24-25 Novembris 2009; 23-24 Aprilis 2010; 4-6 Iunii 2010;
20-21 Ianuarii 2011; 30-31 Martii 2011; 17-18 Maii 2011; 6-7 Iulii
2011; 14-16 Septembris 2012).
De ceteris, saepius congregatum est Consilium Speciale pro America,
quod in usu quotannis semel habitum est: 18-19 Novembris 2008; 17-18
Novembris 2009; 16-17 Novembris 2010; 27-28 Octobris 2011).
Consilium Speciale pro Asia collectum est diebus 11-12 Decembris
2008, Consilium denique Speciale pro Oceania habitum est die 9
Decembris 2011.
De libello Vademecum recognito et emendatoPrae oculis habentes
Ordinem Synodi Episcoporum, a Sancto Patre Benedicto XVI die 29
Septembris anni 2006 approbatum, ratione item habita usus et
consuetudinis, qui aliquantum evoluti sunt his postremis Coetibus
synodalibus eorumque beneficio Synodi opera indolem collegialem in
dies magis asciverunt, boni consulimus nonnulla in usu posita
indicare, quae utiliter Coetui synodali peragendo faveant.
Quemadmodum factum est in postremis Coetibus synodalibus, unicuique
Patri synodali per 5 temporis minuta dicere licebit. Textum scilicet
Patres longiorem apparare poterunt, quem officio a Secretis Generali
tradant. Non illud autem est oblivioni dandum, quod suae quisque
orationis Patres synodales summariolum accurabunt, secundum
praescripta a libello Vademecum, publici iuris faciendum.
Delegatis fraternis atque Auditricibus Auditoribusque facultas erit
4 temporis minuta dicendi. Cum autem Auditrices Auditoresque
complures sint numero, cautum est, ut suum quisque desideratissimum
contributum officio a Secretis Synodi Episcoporum scripto committat,
ut ipsum per universas de argumento synodali recogitationes in
aestimationem venire possit. Nihilo minus, omni ope nitemur, ut
etiam Auditrices Auditoresque, vel singillatim vel, si forte, in
coetu, in contionem Congregationum prodeant generalium.
Post orationem a Relatore Generali habitam, per Congregationem hodie
post meridiem instituendam, in contionem prodituri sunt legati ab
episcopatu e quinque continentibus missi, qui conabuntur velut uno
conspectu argumentum de nova evangelizatione et fide christiana
tradenda collustrare pro suae cuiusque regionis adiunctis. Unicuique
potestas erit per 10 minuta temporis dicendi.
Congregationibus post meridiem absolutis, cautum est, ut libera
sequatur disceptatio, horis a 18 ad 19. Unicuique Patri synodali
licebit non amplius 3 minuta temporis dicere, eidemque facultas
erit, si casus ferat, semel respondendi. Eadem norma reguntur cuncta
cetera tempora disputationi in Aula dicata, quae ex instituto ei
sunt proposito vovenda, ut omnes magis magisque participes
recogitationum synodalium fiant. Praestitutae sunt etiam quaedam
disceptationes de argumentis praefinitis. Primam exspectamus futuram
esse die 8 Octobris, cum de oratione a Relatore Generali, Em.mo D.no
Card. Donaldo Gulielmo Wuerl, Archiepiscopo Vasintoniensi, habita
disputandi locus erit. Die autem 9 Octobris, in exspectatione est,
ut disputetur de receptione Adhortationis Apostolicae
post-synodalis, quae Verbum Domini inscribitur, praevia quidem
expositione, quam de re per minuta temporis ferme 30 dicturus est
Em.mus D.nus Card. Marcus Ouellet, P.S.S., Episcoporum Congregationi
Praefectus. Consimiles disceptationes de argumentis singularibus
consecuturae sunt etiam relationes insuper duae: quarum prior erit a
Gratiosissimo Rowan Douglas, Archiepiscopo Cantabrigiensi et Primate
totius Angliae et Communionis Anglicanae, qui Coetum die 10 Octobris
allocuturus est, ut quid Anglicanorum fides de nova evangelizatione
et fide christiana tradenda sentiat exponat; die autem 12 Octobris
2012 D.nus Werner Arber, Professor Microbiologiae apud Biozentrum
Universitatis studiorum civitatis Basileae (in Confoederatione
Helvetica) ac Praeses Academiae Scientiarum Pontificiae, quaedam
considerata exhibiturus est de necessitudine inter scientiam et
fidem intercedente, isque libenter Patribus synodalibus
interrogantibus respondere non detrectabit.
In priore Coetus synodalis sectione interventus Patrum synodalium
primas agent partes. Tamen, ne interventus inordinate, quod ad
argumentum adtinet, procedant, in votis est, ut unusquisque Pater
synodalis, cui in animo sit contionem in Aula habere, nomen suum
officio a Secretis Generali temperi det eodemque tempore argumentum,
de quo dicturus sit, notum efficiat. Patres ardentissime rogamus, ut
numerum numerosve Instrumenti laboris indicent, ad quos se referre
optent. Quantum fieri potest, conabimur efficere, ut prius dicant
qui dicturi sunt de prima Instrumenti laboris sectione, quae nn. a 1
ad 40 continetur. Agitur nempe de Introductione ac de Iesu Christo,
Evangelio Dei pro homine. Deinceps alteri sectioni operam dabunt, a
n. 41 ad 89, de Tempore novae evangelizationis. Hanc sequatur
oportet sectio tertia, a n. 90 ad 128, verbis Tradere Fidem
distincta. Quarta demum sectione, a n. 129 ad 169, capitulum quartum
De actione pastorali rursus suscitanda et Conclusio comprehenduntur.
Propositum scilicet est, ut, distributis argumentis, disceptationi
ordine magis habendae faveamus, quo facilius res penitus perspici ac
perpendi possint. Etiam in hoc Coetu synodali praesto erunt
instrumenta electronica suffragii ferendi. Quorum auxilio cum
tempori parcere licebit, tum praesertim exitus suffragiorum fere
statim et e vestigio cognoscere poterimus. Nihilo minus, cum probe
sciamus, quanti sint suffragationes de Propositionibus, ratione
quoque habita modi procedendi usu comprobati, eo tantum casu
suffragia tum scripto tum instrumentis electronicis erunt ferenda.
De Propositionibus, ut inter omnes constat, suffragia ferri possunt
etiam a Patribus synodalibus, qui quodam impedimento distenti,
Congregationi generali, in qua suffragia ratione colligantur
electronica, interesse non potuerint. Quam ob rem, exitus rati et
publici erunt ii, quos Commissio scrutinio apposita, suo tempore
instituenda, computaverit, eiusque erit item scidas chartaceas
diribere.
In Coetu synodali maximo nobis erit gaudio salutem impertiri tribus
Invitatis specialibus: fratri Aloisio, Priori Taizé (Francogallia),
Rev. Lamar Vest, qui American Bible Society (USA) praeest, D.no –
quem paulo superius memoravimus Werner Arber, Professori
Microbiologiae apud Biozentrum in Universitate studiorum Civitatis
Basileae (Helvetia), qui Academiae Scientiarum Pontificiae moderatur
ac Praemio a “Nobel” nuncupato anno 1978 propter studia physiologiae
cohonestatus est.
In Eucharistia die 11 Octobris sollemni ritu celebranda, cui a
Sancto Patre Benedicto XVI praesidebitur, quantum quidem est
provisum, Bartholomaeus I, Patriarcha Oecumenicus
Constantinopolitanus interfuturus est.
Praeterea, quemdamodum iam memoravimus, die 10 Octobris in Aula
synodali contionem habebit Gratiosissimus Rowan Douglas Williams,
Archiepiscopus Cantabrigiensis et Primas totius Angliae et
Communionis Anglicanae.
In Calendario rerum per XIII Coetum Generalem Ordinarium
peragendarum praestituta sunt nonnulla incepta, quibus Patres
synodales uno velut agmine interesse vehementer optamus. In hac
verum parte suo tempore ii, quorum interest, oportune certiores
fient. Omnia tamen incepta eo pervenire volunt, ut collegialis
Episcoporum affectus augeatur tum inter ipsos, tum erga Episcopum
Romae, qui Episcoporum collegio praesidet, utque plus etiam virium
acquirat communio in populo Dei, cuius legati synodalem in Coetum
sunt recepti. His adice aliqua nonnulla incepta, quae, cum velut a
latere Coetui synodali adiungantur, liberae Patrum relinquenda sunt
optioni.
Scripta publici iuris facta
Opus per officium a Secretis Generale profusum ditarunt haec, quae
sequuntur, scripta publici iuris facta. Anno 2011 typis
Universitatis Lateranensis (Lateran Unversity Press) in lucem editum
est volumen, quod La Parola di Dio nella vita e nella missione della
Chiesa inscribitur, accurante Exc.mo Secretario Synodi Episcoporum.
Quo libro colliguntur amplissima documenta, quae XII Coetum
Generalem Ordinarium Synodi Episcoporum apparandum et celebrandum
comitata sunt. Eodem continentur omnes textus Coetus synodalis, in
quibus etiam sunt summaria interventuum uniuscuiusque Patris
synodalis, cum autem Synodi cogitationibus et consideratis velut
fastigium imponat Adhortatio illa Apostolica postsynodalis Verbum
Domini quae inscribitur. Indice demum nominum personarum facilius
poterunt lecturi volumen proficua et celeri consultatione
percurrere.
Exc.mus Secretarius Generalis, coadiutoribus adiutus, apud eandem
domum editoriam volumen quoque accuravit, quod Il Vescovo servitore
del Vangelo di Gesù Cristo per la speranza del mondo inscribitur,
quod progressum est ex laboribus in X Coetu Generali Ordinario
Synodi Episcoporum, diebus a 30 Septembris ad 27 Octobris anni 2001,
peractis. Quo volumine officium a Secretis Generale Synodi
Episcoporum ad finem adduxit seriem seu coronam Coetuum Generalium
Ordinariorum et Extraordinariorum, ut copiosissima Synodi documenta
propius afferret non modo Pastoribus peritisque harum rerum
studiosis, verum etiam cunctis hominibus, quorum intersit.
Beneficio et auxilio Congregationis pro Gentium Evangelizatione,
officium a Secretis Generale favit etiam incepto edendi, typis
Universitatis Urbanianae (Urbaniana University Press), volumen, quod
La Chiesa in Africa a servizio della riconciliazione, della
giustizia e della pace inscribitur (in Civitate Vaticana 2012), quo
colliguntur exitus Secundi Coetus Specialis pro Africa Synodi
Episcoporum, qui Romae habitus est diebus a 4 ad 25 Octobris anni
2010.
IV) Conclusio
Iesus Christus, primus et magnus evangelizator
Nova evangelizatio ad christianam fidem tradendam. Hoc XIII Coetus
Generalis Ordinarii Synodi Episcoporum argumento in Iesum Christum
convertimur, qui fons est cuiusvis evangelizationis inexhaustus. In
Adhortatione Apostolica Evangelii nuntiandi Servus Dei Paulus Papa
VI voluit per summa capita percurrere labores in III Coetu Generali
Ordinario Synodi Episcoporum (27 Septembris26 Octobris 1974) de De
evangelizatione mundi huius temporis peractos isque verba haec
conscripsit: “saepe saepius inter synodales coetus episcopi hanc
veritatem commemoraverunt, scilicet Iesum ipsum, evangelium Dei,
primum eundemque maximum evangelii praeconem exstitisse. Talis fuit
usque ad finem, et quidem usque ad perfectionem suaeque ipsius vitae
terrestris sacrificio”(EN 7). Nos quoque, in XIII Coetu Generali
Ordinario congregati, decessores nostros continuantes, gressus a
Iesu Christo movere iterum volumus, quippe qui sit “Alpha et Omega,
primus et novissimus, principium et finis” (Ap 22, 13), in
cogitationibus et considerationibus, quae per nos de nova
evangelizatione et christiana fide trandenda fiunt.
Ad hoc propositum iuvat id in mentem revocare, quod in catacumbis
Priscillae picturam imaginesque theologiae plenas asservatas
conspicimus, in quibus Iesum Christum specie Pastoris Boni depictum
contemplari licet. Dominus in umeris portat ovem, quae perierat
quamque Ille, dimissis reliquis nonaginta novem in deserto, quaerens
invenit. Vividissimis imaginibus illic parabolam ovis deperditae
expressam miramur (cfr Lc 15, 17; Mt 18, 1214). Iesus Christus, qui
Bonus est Pastor, consummat ea, quae Deus iam in Vetere promiserat
Testamento: “Quod perierat, requiram et, quod eiectum erat, reducam”
(Ez 34, 16). In sacra imagine solidam percipimus laetitiam Pastoris,
qui in ovile, quae perierat, adducit ovem. Ibique verba evangelistae
Matthaei elucent dicentis: “Gaudebit super eam magis quam super
nonaginta novem, quae non erraverunt” (Mt 18, 13).
Circa Pastorem Bonum pascuntur serenae oves duae. Sunt oves fideles,
quae numquam a Domino longe abstractae sunt. Norunt illae Pastorem
suum (cfr Io 10, 14), qui illas nomine vocat singillatim (cfr Io 10,
3). Utrimque arbores eriguntur virentibus foliis, cum utriusque in
ramis columbae iaceant duae in rostris ramulum olivae portantes.
Imagines igitur aliorum quoque locorum memoriam excitant, qui ad
Regnum caelorum pertinent, quod crescit atque “Simile est grano
sinapis, quod acceptum homo misit in hortum suum, et crevit et
factum est in arborem, et volucres caeli requieverunt in ramis eius”
(Lc 13, 19; cfr. Mc 4, 31; Mt 13, 31). Praeterea per ramos factis
Noe innuitur, qui tunc finem diluvii intellexit, cum columba in
arcam rediit “portans ramum olivae virentibus foliis in ore suo”
(Gen 8, 11). Adventu suo, Iesus Pastor Bonus auspicatus est salutem
mundi et per sacrificium crucis consensum et pacem apportavit: “Ipse
est enim pax nostra” (Eph 2, 14).
In imagine Iesu Pastoris Boni – etiam in pictura apud catacombas
Priscillae delineata – exemplar videmus perbelle inventum et
consummatum nuntii christiani cultui et humanitati Graecorum
Romanorumque adamussim inserti. Cives Romani Imperii sine
controversia imagine illa admonebantur haud dissimilium imaginum
Hermetis – quem Hermetem criophorum vocabant – qui arietem in umeris
impositum apportans gregem deducit. In hoc symbolo perspicere licet
monitum, hac nostra aetate admodum instans, ut Evangelium Iesu
Christi, qui semper Idem est, secundum culturas hominum exhibeamus;
quae vicissim culturae per Beatum Nuntium Domini Iesu, qui unus est
mundi salvator, purificari et evehi debent (cfr Act 4, 12).
In ovibus, quas Pastor Bonus in ovile deduxit, locum peculiarem
occupant sancti maximeque ii, qui magno nisu evangelizare
adlaborarunt, quales sunt Petrus et Paulus, quem quidem lineis in
imagine praecipuis adiunctum ceteris apostolis videmus. Quemadmodum
in Cenaculo factum esse constat, eminet Beata Maria Virgo, mater
Iesus et Ecclesiae parens, quam Stellam novae evangelizationis
optimo quidem iure invocamus. Ipsius maternum praesidium feria
quinta die quarta huius mensis octobris in sanctuario lauretano
Sanctus Pater Benedictus XVI ad fovendos synodales labores atque
Annum fidei flagitavit. In immenso autem numero beatorum ac
sanctorum, qui illorum exemplum post memoriam Ecclesiae sunt
imitati, nulli licet mentionem praecipuam Iohannis Pauli II
omittere, quippe qui annis Sui pontificatus plurimum adlaboraverit,
ut novam proveheret evangelizationem, quique nimirum e caeli arce
non desinet laboribus invigilare nostris. Per hunc autem Coetum
synodalem Summus Pontifex et Urbis Episcopus Benedictus XVI, septem
novis nominibus die 21 Octobris proxime venturo in canonem sanctorum
inserendis, ditiorem etiam numerum efficiet. Quorum intercessioni,
aeque ac sanctorum Ioannis de Avila et Sanctae Hildegardae
Bingensis, qui nuperrime Ecclesiae Doctores renuntiati sunt, labores
Coetus synodalis committimus, ut eveniat verbum, quod Iesus Christus
Pastor Bonus pronuntiavit: “Et alias oves habeo, quae non sunt ex
hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient et
fient unus grex, unus pastor.” (Io 10, 16). Quod tam comiter ac
benigne me dicentem peraudistis, libentissime gratias ago.
[0000807.05] [NNNNN] [Testo originale:latino]
RELATIO ANTE DISCEPTATIONEM
DEL RELATORE GENERALE, S.
EM. R. CARD. DONALD WILLIAM WUERL, ARCIVESCOVO DI WASHINGTON (USA)
Maximo mihi est honori Relatoris Generalis officium in hac Synodo
explere; quam ob rem Summo Pontifici ingentem habeo gratiam, qui
mihi eiusmodi velut privilegium dignatus est conferre. In eo est, ut
principium demus operi nostro de Nova Evangelizatione ad christianam
fidem tradendam peragendo; propterea quaedam quasi capita summa
tangere lubet, ut, quemadmodum est in votis, et disceptationem certo
quodam ordine digeramus et quasi fomitem cogitationis adstantibus
praebeamus.
Nemo nostrum ad hanc Synodum advenit omnibus rebus imparatus,
siquidem omnibus velut alimentum praebuit suum cuiusque pastorale
ministerium, neque opes non obtulit eximias Generalis Episcoporum
Synodi Secretaria, quae impenso opere fuso primum quidem Lineamenta
edidit, quibus simul continebantur multa, quae episcoporum
conferentiae, synodi catholicarum ecclesiarum sui iuris, Romanae
Curiae Dicasteria, episcopi sine epsicoporum conferentiis, Unio
Superiorum Generalium suaserant et proposuerant. Eiusdem autem
operis beneficio recentius Instrumentum laboris nobis traditum est,
quo cogitata plenius evolvuntur ratione maxime Novae
Evangelizationis habita.
In Instrumento iam summis lineis velut adumbrantur capita, ad quae
Sro in animo est, certa quaedam in luce collocare, quae altius
enodari posse videantur. In hac denique prolusione ad Instrumentum
laboris me referam.
Meis in animadversionibus haec, quae sequuntur, inclusa volo:
1) Quid Quemve proclamamus– Verbum Dei;
2) De opibus recentissimis, unde nostri officii adiumenta petamus;
3) De singularibus huiusce nostrae aetatis adiunctis, ob quae hanc
Synodum necesse habeamus;
4) De Novae Evangelizationis elementis;
5) De quibusdam theologiae principiis Novae Evangelizationis causa
adhibendis;
6) Quales novos evangelizatores exspectemus
7) Quae denique charismata Ecclesiae Novae Evangelizationis operi
opem ferant.
1) Quid Quemve proclamamus
Proclamationis nostrae opus in Iesu velut in cardine vertitur, in
Illius nempe Evangelio viaque. Occursus Iesus christifidelium vitam
definit ac regit. Iesus enim, cum homines visitasset, genus vitae
obtulit nobis novum et inauditum. Aestus animorum pedetemptim
diffundi coepit cum Dei Filius, homo nostri similis factus, regnum
praedicaret venturum. Hodieque non desiit nos in discipulorum munus
vocare eandem, quam tunc auditoribus pollicebatur, sedem in regno
promittens. Quod quidem his viginti saeculis homines semper idem
aspexerunt. Pro nuntii captu in dies augescente lucidius usque
homines intellegebant, nobis a Iesu non vitae genus modo novum
offerri, verum etiam novum prope modum exsistendi praeberi et
exponi. Id enim scripsit Sanctus ille Petrus: “Benedictus Deus et
Pater Domini nostri Iesu Christi, qui secundum magnam misericordiam
suam regeneravit nos in spem vivam per resurrectionem Iesu Christi
ex mortuis ...” (1 Pt 1:3). Hanc autem vitam novam filiorum Dei
nobis per baptismum Iesus ipse contulit: “Amen, amen dico tibi: Nisi
quis natus fuerit ex aqua et Spiritu, non potest introire in regnum
Dei.” (Io 3:5). (cf Instrumentum Laboris nn. 18-19, n. 31)
Laetamur, quod filii per adoptionem facti sumus, cum Sanctus
Iohannes nobis hanc adoptionem non esse iuris fictionem repromittat:
“Videte qualem caritatem dedit nobis Pater, ut filii Dei nominemur,
et sumus!” (1 Io 3:1)
Evangelium Christi Iesu non ideo advenit, ut aliquid de Deo nos
doceret, sed ut hominibus Deum ipsum in nobis patefaceret. Deus se
visum, auditum, tactum fecit. Pro hac re Deus amorem nostrum
postulat, quemadmodum Sanctus Pater noster docuit in Allocutione
Romanae Curiae mense Decembri anni 2011 habita: “In Adoratione situm
est amoris responsum primarium et perpetuum. Responsum nostrum, quod
auditu, contemplatione, adoratione constat, in corde stat totius
evangelizationis.” (cf Instrumentum Laboris n. 26)
In sermone, quem iuxta Evangelium Matthaei, in monte sedens Iesus
habuit, rursus mentio fit generis vitae, quod certa quadam ratione
misericordes tangit et iustitiam esurientes et sitientes, flentes
aeque atque pacificos, pauperesque spiritu. Eadem occasione
discimus, nos vocari, ut sal terrae, lucerna super candelabrum
fiamus. Paulo inferius autem, in eodem Evangelio, mirabile illud
legimus: necesse esse, ut alter alterius in vultu Christum
praesentem adesse agnoscamus. Discipuli enim Iesu eo vocantur, ut
mente quodammodo eum concipiant et imaginentur mundum, in quo non
modo esurientes saturentur, sitientes refrigerentur, hospites
colligantur, operiantur denique nudi, verum etiam – quod quidem vel
maiorem movet admirationem – peccata dimittantur et aeternae vitae
pignus accipiatur. (cf Instrumentum Laboris n. 23, nn. 28-29)
Ad Se nos Iesus allicit. Laetificati adducimur, ut illius, quod
experimur, gaudii ceteros quoque homines participes faciamus. Non
discipuli modo, sed etiam evangelizatores sumus. Perinde nos atque
primi discipuli vocamur, ut imaginemur nosmet ipsos iter facientes
apud Iesum, qui, quasi novi generis vitae sator, semina spargit
actionum ad regnum pertinentium in aeternum futurum (cf Mt 13:1-9,
18-23; Mc 4:03; Lc 8:05). (cf Instrumentum Laboris n. 25 & n. 34)
Hac nostra quoque aetate eandem visionem vividam servare debemus,
quoties ceteros vocamus, ut Evangelii paginas evolventes verba
legant, quibus a Domino monemur, ut veluti palmites fiamus viti
dominicae insiti, utque aeternae vitae panem edamus et veritatis
audiamus verba, quae verba sunt in aeternum mansura.
Oportet pares simus ad nuntium nostrum renovandum, fide viva, firma
persuasione, testimonio laetabili, id pro rato habentes, quod Deus,
qui nobis antiquitus locutus est, nunc quoque nobiscum colloquium
serit et instituit. Quod quidem apertissime ostendit Pater noster
Sanctus et Beatissimus in Adhortatione illa post-synodali, quae a
vocibus Verbum Domini incipit: “Vinculum inter Christum, Verbum
Patris, et Ecclesiam intellegi non potest tamquam eventus
simpliciter praeteritus, sed agitur de vitali relatione in quam ut
ingrediatur unusquisque fidelis personaliter vocatur. Nam loquimur
de praesentia Verbi Dei hodie inter nos: “Ecce ego vobiscum sum
omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Mt 28, 20)”. (51)
Hac potissimum differentia catholica, quam profitemur, fides nunc
temporis distinguitur, quod intellegimus, adesse Christum iugiter
praesentem in Ecclesia, quae aeque mediatrix est operis, per quod
Deus mundum salvat, atque sacramentum actionis divinitus salvificae.
Concilium Vaticanum II, dato auspicio, statim in Constitutione
Dogmatica de Ecclesia Lumen Gentium id memorat: “Ecclesia est in
Christo veluti sacramentum seu signum et instrumentum intimae cum
Deo unionis totiusque generis humani unitatis....” (1) (cf
Instrumentum Laboris n. 27)
In hoc situs est nodus primarius, quem, cum humano cultui hominumque
huius temporis societati Novam proponimus Evangelizationem,
praeprimis subeamus oportet: quod nonnulli specie quadam doctrinae
et eruditionis allecti Christum ab Ecclesia separare audent. At,
quemadmodum Sanctus noster Pater iam in Litteris Encyclicis Deus
caritas est nos commonefecit, “Ecclesia est familia Dei in mundo”
atque “Intima Ecclesiae natura triplici exprimitur munere:
praedicatione Verbi Dei, celebratione Sacramentorum, ministerio
caritatis.” Praeterea Ille id instanter adicit: “Munia sunt quae
vicissim se praesupponunt et invicem seiungi nequeunt.” (25)
Ecclesia, quicquid ipsa est, a Christo illud accepit. Donum autem
primum et omnium praestantissimum gratia est per Mysterium Paschatis
concessa: passionem dicimus et mortem et Resurrectionem Domini
gloriosam. A potestate peccati nos Christus vindicavit et a mortis
dicione solvit. Ecclesia a Suo Domino non solum mirabilem accipit
gratiam victoriae, quam Ille pro nobis vicit, sed etiam munus sibi
collatum ad victoriam Eius participandam interque omnes
communicandam. Ad id enim sumus vocati, ut fida et sincera relatione
mundo Evangelium Iesu Christi tradamus. Evangelizationis munus
expeditio est princeps, in quam Ecclesia missa est. (cf Instrumentum
laboris nn. 23-26)
Novae Evangelizationis opus, inter certamina, ad quae nunc
provocatur, praesertim genere vitae solius individui usui consulente
simul et concutitur et quodam quasi vallo circumsaepitur. Sectatores
enim morum recentiorum, quos civilis cultus nostrae aetatis
magnopere amplificat et extollit, cum privo cuidam homini locum
tribuant principem, vili pariter pendunt nexum et quasi vinculum,
quo alter alteri homines iungantur est necesse. In eiusmodi hominum
consociatione, ubi libertas privata et potestas sui singularis
tamquam fastigium imponunt animis hominum, qui sese student perfecte
consummare et suprema suae vitae iura sibi repetere contendunt,
pronum est, ut obliviscamur, nos ceteris hominibus obnoxios esse,
quibus consulendi officium in nos recipimus. Pater noster
Beatissimus, cum anno 2008 urbem Vasingtoniam visitaret, id
Episcopos Foederatarum Civitatum allocutus docuit, ex agendi ratione
eorum, qui, neglecta vocatione ut membra unius communitatis
redemptae efficiantur, commercium cum Deo consectantur intimum et
singulare, “nonnisi ulterius argumentum provenire de necessitate, ut
hominum cultum quam celerrime rursus Evangelio imbuamur.” (cf
Instrumentum laboris n. 7, n. 35, nn. 43-44, n. 48)
Ecclesiam numquam taedet nuntiandi doni, quod a Domino acceptum
habet. Sicut a Concilio Vaticano II monemur, in ipso corde Ecclesiae
opus residet evangelizandi. In Constitutione enim Dogmatica Lumen
Gentium, in qua velut solum reperimus et fundamentum doctrinae, quam
de vita Ecclesiae Concilium tradidit, Patres in unum congregati id
praesertim in luce collocaverunt: “Quod solemne Christi mandatum
annuntiandi veritatem salutarem Ecclesia ab Apostolis recepit
adimplendum usque ad ultimum terrae.” Rotundo ore Concilium
proclamavit veritatem huius sententiae: esse divinam illam
missionem, quam Ecclesiae Iesus commisit per Apostolos eorumque
successores usque ad consummationem mundi sine intermissione
propagandam. (cf Instrumentum laboris n. 27 & n. 92)
2) De quibusdam opibus recentissimis
Non ex nihilo officium sumpsimus opus Novae Evangelizationis
subeundi. Abhinc non pauca decennia Magisterium Ecclesiam duxit et
rexit Pontificum, qui tam malum quam remedium probe norant idoneum.
Paulus Papa h.n. VI primus omnium ad hanc rem animos revocavit;
beatus Iohannes Paulus II omnes incitavit, ut eius necessitatem
altiore conscientia perciperent; Benedictus denique XVI, qui nuc
feliciter regnat, hoc Ecclesiae officium in argumentum sumpsit
perpetuum Sui Magisterii docendo et praedicando.
In Adhortatione apostolica Evangelii nuntiandi,Paulus Papa h.n. VI
doctrinam Concilii repetens de Ecclesia id adfirmat: “Itaque
communitatem condunt, quae et ipsa vicissim fit Evangelii nuntia.
Iussus Duodecim datus - Ite, praedicate Evangelium - in cunctos
christianos valet, etsi diversa ratione … Ceterum, Evangelium Regni,
quod advenit et iam incohatum est, ad universos universorum temporum
homines spectat. Quotquot vero idem nuntium receperunt eiusque
virtute in salutis communitatem congregantur, iidem hoc ipsum
possunt ac debent tradere atque disseminare.”(Evangelii nuntiandi,
n. 13) In hoc perennis pretii documento, Summus ille Pontifex,
decimo post conclusum Concilium Vaticanum II anno, praesensit esse
necesse “feliciora evangelizationis tempora.” (cf Instrumentum
laboris nn. 3; 27)
Quo tempore divi Petri solium Beatus Iohannes Paulus II tenuit sine
intermissione admoniti sumus de elementis ad Novam Evangelizationem
pertinentibus, ut per Adhortationem Apostolicam post-synodalem
Catechesi Tradendae, quae inceptum valde promovit, ita per
adhortationem Christifideles Laici post conclusam de Laicis Synodum
editam, cui Litterae Encyclicae Redemptoris Missio adici debent. Id
praesertim Beatus Iohannes Paulus II nos monuit: evangelizatio
“prima haec est opera, quam Ecclesia praebere potest omni homini et
universo generi humano” (Redemptoris missio, 2), et Ecclesia onus
sibi sumpsit evangelizationis novitatis “ex ardore, rationibus,
expressionibus renovatis adhibendis.” (cf Instrumentum laboris nn.
3; 45)
Summus Pontifex Benedictus XVI adfirmavit in prudentia ad
discernenda “ea, quae novae evangelizationi sunt necesse” idonea
inesse “quoddam munus Summi Pontificis propheticum.” Idemque huic
rei institit, quod “integra Ecclesiae actuositate amor exprimitur”,
qui ardentissimis votis evangelizando mundo studet et incumbit. Cum
autem homiliam fidelibus habens, qui in Basilicam Sancti Pauli extra
moenia ad diem sollemnem divorum Petri Paulique Apostolorum agendum
convenerant, dignatus est omnibus notum facere novum a Se in
Civitate Vaticana dicasterium pro Nova Evangelizatione institutum,
Pater noster Beatissimus conatus Ecclesiae certa quadam forma
descripsit et in lucem posuit, per omnes Ecclesiae partes huic
missioni esse quam celerrime plurimum studii impendendum. (cf
Instrumentum laboris n. 130, n. 149)
In opibus, quae Ecclsiae universae Evangelii denuo proponendi
studiosissimae sunt in promptu, Catechismus Catholicae Ecclesiae
merito numerari meretur. Ex hoc enim fidei compendio, prout
multiplici ratione manifestatur et adiunctis applicatur, lumen
profunditur fulgidissimum, quod tenebras profliget, quibus
saepissime – proh dolor!- detinentur atque involvuntur homines, qui
religionem ignorant. (cf Instrumentum laboris nn. 100-101)
3) De huiusce nostrae aetatis adiunctis
Quibus in adiunctis Synodus celebratur? At videlicet intra hominum
societatem, quae mutationibus repentinis et immanibus veluti scenam
delineat, ubi homines fidem colligant, sibi vindicent, in succum
denique convertant et sanguinem. Pernecessarium est, ut, secundum
vocationem qua ciemur, rursus fidem Catholicam, Evangelii nuntium,
doctrinam Christi mundo proponamus, quoniam saepissime fit, ut
occurramus hominibus, qui, licet principio quidem salutiferum
nuntium audiverint, posterius tamen sicci omnino et aridi facti
sunt. Visionis species evanuit. Promissa vacuefacta sunt neque ullo
iam omnium dierum vitae vinculo conectuntur. (cf Instrumentum
laboris nn. 41-44)
Haud raro in Ecclesia, praesertim in regionibus primi, quem vocant,
mundi, deprehendimus, a baptizatis fidei consuetudinem
vehementissime neglegi. Pater noster Beatissimus praeterea definite
circumscripsit opus Novae Evangelizationis, quod in hoc stare
docuit, ut Iesus Christus Eiusque Evangelium rursus proponatur
“regionibus illis, ubi, quamquam primum fidei iam est allatum et
ecclesiae vivunt antiquitus constitutae, tamen, cum fideles in dies
magis saeculo concedant, sensus Dei quodammodo ‘deficit et
obscuratur’...” (28 Iunii 2010) (cf Instrumentum laboris n. 12, nn.
52-53, n. 94)
Neque aliter videntur res se habere in Regionibus Tertii Mundi, in
quibus – quamquam recentius Evangelio crediderunt – tamen episcopi
in ecclesiis localibus se idem experiri rescripserunt. (cf
Instrumentum laboris nn. 87-89)
Rerum, ut nunc sunt, radices in gravissimis discriminibus et
perturbationibus immittuntur, quae inter septimum et octavum
praeteriti saeculi decennium evenerunt, cum per omnes educationis
gradus catechesis omnino manca et incohata esset.
Obviam facti sumus hermeneuticae, quam discontinuitatis vocant, quae
longe lateque permeavit sedes instructionis superioris nec liturgiam
ipsam intactam reliquit, quam saepe in usu formis abnormibus
foedavit. Quaedam hominum generationes omnino disiunctae et
abstractae sunt a fulciminibus, quae fidem facilius tradi sinebant.
Omnia propemodum videntur, quasi maris aestuantis impetus stabilis
et diuturnus fluctibus vehementissimis faciem situmque culturae
cardinibus evellerit, deletis simul ornamentis humanae
consociationis, matrimonio, familia, notione boni communis, recti
perversique discrimine, ceteris id genus. Peccata denique – o res
infanda maximeque dolenda- exigui coetus diffidentiam fovit de
quibusdam compaginibus velut ipsis Ecclesiae nervis inhaerentibus.
(cf Instrumentum laboris n. 69, n. 95, n. 104)
Duo deinceps Catholicorum series hucusque saeculo imbutae sunt, ut
ne preces quidem Ecclesiae primarias didicerint umquam. Multos
fugit, quanti sit Missae sacrificio interesse neque consuerunt
paenitentiae sacramento uti, cum haud raro vel sensum arcani vel
rerum transcendentium amiserint, quasi ipsis vis quaedam non insit
corporea et experimento pondernada.
Quae adhuc adumbravimus, omnia effecerunt, ut fideles magna ex parte
nudi et imparati obviam venerint id genus culturae, quae,
quemadmodum iterum iterumque Pontifex Maximus terrarum orbis
civitates perlustrans illustravit, saeculo, materiae cultui,
commodis unius cuiusque hominis individui plurimum concedit.
Non omnia tamen his temporibus atro colore infuscantur. Dum enim
causas occasionesve distinguimus, ex quibus quae nunc improbanda
videntur oborta sunt, simul et quid instantibus rebus respondeamus
magis magisque faustis ominibus deprehendimus. Plurimi enim homines,
iuvenes praesertim, postquam ab Ecclesia quodammodo sine sensu erant
abstracti, intellegunt a cultu et humanitate religionis
neglegentibus nullum sibi idoneum offerri responsum prae postulatis
perennibus, quae altissime in humano corde latent. (cf Instrumentum
laboris nn. 63-64, nn. 70-71)
Ut nonnulli pastores adverterunt, Novae Evangelizationis cursus
duplici quodam ordine procedit, nam dum pueri fidei initiantur,
eorum parentes eruditione praecipua instituuntur. Multis magistris
hominibusque iam catechizatis eiusmodi tempus videtur esse omnino
non commune; nunc enim iuvenes ad fidem accedunt animo apertiore,
quippe qui intimo desiderio plus nosse sitiant.
Hodie nonnulli iuvenes loca idonea, ut alter alteri occurrant,
inveniunt, ope pastoralis universitariae, apud Athenaea laica et
instituta educationis, in operibusque per paroecias et dioeceses
peractis, ubi in argumentum disceptationis insumuntur res, quae
maxime cordi sunt nunc hominibus, cum ne parentes quidem
neglegantur; eorum enim gratia, qui infantibus puerisque aucti sunt,
instituuntur occasiones pro familiis, quae illic tum spiritualis
quam socialis ordinis fulcimina nanciscuntur.
His autem temporibus familiae mentionem peculiarem faciamus oportet,
quippe quae Locus et Exemplar exsistat Novae Evangelizationis cum
omnibus de vita quaestionibus, quae illam sequi ac velut assolent
comitari. Cum quae nunc viget hominum consociatio malit vili pendere
ac ludibrio habere vitam familiae traditionalis, haec interim non
desinit esse elementum quoddam ex ipsa rerum natura progressum, ac
primam constituit communitatis humanae particulam. In familia enim
ambitum reperimus rerum naturae ordini ac praecepto consentaneum
maximeque idoneum, cuius inter saepta fides et virtutes tradantur;
ad illam autem saepe confugiunt homines, qui per totum vitae cursum
inde auxilium opemque petunt. (cf Instrumentum laboris nn. 110-113)
Quandam proprietatem Novae Evangelizationis in dies lucidius
conspicimus in hoc sitam, quod conantes Evangelium propagare non
necessario iam propellimur in regiones longinquas atque in homines
alienos in ultimis terrarum finibus habitantes. Ut saepe fit,
Christum sibi proclamari necesse habent quidam a nobis non ita lato
spatii tractu seiuncti, cum in viciniis et in paroeciis nostris
degant, quamvis eorum corda ingeniaque a nobis longe abstracta esse
videantur. Ingentissimus enim numerus eorum qui aut immigraverunt
aut emigraverunt eiusmodi evangelizationis adiuncta condiderunt,
quae haud raro exercitii Novae Evangelizationis appareant simillima.
Missionales, qui primam evangelizationem peragendam instituerunt
longe lateque immensas terrarum orbis latitudines peragraverunt, ut
beatum nuntium ad ultimos globi fines afferrent. Nos, qui ad Novam
Evangelizationem missi sumus, aliud genus ea quidem itinera, nullo
tamen pacto breviora peragere debemus, ut homines pertingamus, qui
propter doctrinas, quibus adhaerent, longissime a nobis absunt,
quamvis plerumque viciniae vel etiam familiae nostrae ne saepta
quidem excedant.
4) De Novae Evangelizationis elementis
Novae Evangelizationis nomine non quoddam praescriptum significamus
vel consilium praestitutum, cum potius loquamur de forma cogitandi,
videndi, agendi praecipua. Similis enim est perspicillo, cuius ope
quid in una quaque re Evangelio denuo proclamando favere possit
perspicimus ac deprehendimus. Signum insuper est operationis, quam
Spiritus Sanctus etiamnunc in Ecclesia sedulo peragit.
In cardine autem Novae Evangelizationis infixam conspicimus
alacritatem eorum, qui renovato impetu homines invitant, ut Domino
Resurgenti Eiusque Evangelio Ecclesiaeque occurrant omnes, qui iam
nihil forte invitamenti aut dulcedinis in divino nuntio esse
credunt. Mea quidem sententia tria sunt quasi tempora inter se
distincta, uno tamen nexu comprehensa:
a) Primum quidem nostra ipsorum fides renovatur altiusve in pectus
admittitur aeque in intellectu atque in animo et affectione; (cf
Instrumentum laboris n. 24, nn. 37-40, nn. 118-119, nn. 147-158)
b) Novae dein oritur fidentia de veritate nostrae fidei (cf
Instrumentum laboris n. 31, n. 41, n. 46, n. 49, n.120); e
c) Quibus denique voluntas adicitur eadem fide ceteros participandi.
(cf Instrumentum laboris n. 33-34, n. 81)
Novae Evangelizationis opus ex uno quoque nostrum incipit, quatenus
animo alacri et florenti evangelicum nuntium complectimur et in omni
dierum vita ita colimus et exercemus, ut fides renovata mentis acie
comprehensa in dies magis nostris velut in medullis haereat ac
versetur.
Postquam adlaboraverimus, ut renovato sensu amplitudinem nostrae
fidei metiamur, nova inde orietur fidentia de veritate nuntii, cui
credidimus. Illud tamen est valde dolendum, quod diutius inertes
conspeximus hanc fidem corrodi atque suo loco deici a iudicio quodam
et intellectu irreligioso, qui his decennis suum vitae genus
divendidit profitens illud virtutibus a Iesu Eiusque Evangelio et
Ecclesia proclamatis longe praestare. In excolendis educandi arte et
theologiae doctrina diffunditur illa hermeneutica, quam
discontinuitatis vocant, neque raro factum est, ut lippis oculis
Evangelium nonnulli conspicerent, cum vox quaedam serena et
familiaris excusationes interim afferret, ut omnia, quibus credimus,
amandaret.
At, quemadmodum in Evangelio legimus, Iesus docebat quasi potestatem
habens (Mc 1,21-22). Docuit innisus intimae suae personae naturae.
Habet enim Iesus potestatem ex eo, quod Ipse est. “Ego sum via et
veritas et vita”, proclamavit Ille. (Io 14:6). Hanc docendi formam
etiamnunc in exemplar sumere debemus. Veritatis enim – quae sita est
in revelatione, per quam Iesus semetipsum notum effecit – ope
Ecclesiae nos participes reddit. Iesus nos orphanos non relinquit.
Antequam ad Patrem rediit, quos elegerat et Spiritu Sancto unxerat
vocavit misitque ut omnia docerent, quae illis tradidisset, Eiusque
nomen usque ad ultima terrarum proclamarent.
Multis, qui hodie, ut pondus et sensum vitae intellegant, aliquid
firmi anquirunt, vehementer persuadet nuntius, quem Christus apertis
verbis, sine ambagibus vel trepidatione in Ecclesia declarat. Quod
tamen efficaciter peragere nemo potest, quin desinat cunctari et
haesitare diffisus – in hoc enim nonnulli causam iure perviderunt –
veritati fidei et Magisteri sapientiae, secundum morem saeculi
huius.
Tertium locum in Nova Evangelizatione occupat voluntas et animus
ceteros suae fidei participes efficiendi. Nonnulli, maxime in
regionibus quae ad Solem occidentem spectant, iam Christi nomen
auditum habent. Quo igitur certamine provocamur? Ut in eorum omnium
dierum vita et adiunctis animos commoveamus, ut renovata conscienta
familiariter cum Iesu agant. Non in solum vocamur praeconium; nam
nostrum est etiam viam rationemque adhibendam perpolire et acuere,
donec totam quadam hominum generationem attrahat et alliciat in
amicitiam Iesu, in qua thesaurus latet merus, sincerus,
contrectabilis.
Evangelizationis opus non oritur ex quodam praescripto, verum ex
occursu Iesu, qui Homo Deique Filius est. Ut Ecclesia confirmat “Et
ipse Dominus Iesus Christus, qui Ecclesiae suae semper adest,
evangelizantium opus praecedit, comitatur et sequitur, fructus
afferens eorum laboribus, ut quod in primordiis evenerit, numquam
desistat per historiae decursum” (CONGREGATIO PRO DOCTRINA FIDEI,
Nota Doctrinalis de Quibusdam Rationibus Evangelizationis, n. 1).
A carceribus ad metas, ut ita dicamus, Iesu nosmet ipsos
committimus. Qui solus est lapis angularis. Cum propius ad homines
accedimus, qui a fide se frigescentes abalienarunt, id semper
praestemus, ut oratione candida et summissa illos alloquamur, quo
magis corda quam aures doceamus. Fratres enim sororesque adhortamur,
qui baptismi unda ii quidem loti, tamen in vita Ecclesiae frequentes
esse iam diu desierunt. Quibus offerri debet experimentum amoris
Christi usu et factis comprobatum, non quaedam doctrina nonnullis
praeceptis de bono et aequo exornata.
Operam igitur ponamus, ut in dicendo animos commoveamus; sic enim
illis Spiritus Sanctus admovebit desiderium amicitiae Iesu, quem
solum novimus “clavem, centrum et finem totius humanae historiae”
(Gaudium et Spes, 10).
Sectator Christi Verbum factis quam verbis multo magis proclamat.
Quam ob rem oportet, nuntius noster radices in vita ac testimonio
agat. Haec sunt enim tempora propitia ut homines attrahamus,
dispicientes ne ipsi illos repellamus.
Cum omnibus communicare debemus gaudium, quod perfecto et immenso
amore diligimur ob idque diligere valemus. Neque id solis verbis,
sed vivendo, orando, faciendo, agendo, patiendo exprimamus oportet.
5) Principia theologica, quibus Nova Evangelizatio continetur
Evangelizationis atque Novae Evangelizationis nomine non modo
incepta quaedam pastoralia, verum etiam notiones theologicas certas
ac definitas designamus.
In documento Dominus Jesus a Congregatione pro Doctrina Fidei dato
novem recensentur elementa, quorum inopia theologorum
philosophorumve nunc hucusque laborant idonea, ut erodant ac prope
absumant conatus evangelizantium. Decem ante annis Conferentia
Episcoporum Civitatum Foederatarum Americae, postquam libros
plerumque in catechizando adhibitos cribravit, decem vitiorum genera
exprobravit omnino eicienda et castiganda.
Quoniam theologiae doctores ad fidem tradendam notionibus utuntur,
quarum radices altissime in Evangelio immittuntur, gravissimum
imminet periculum ipsis nostrae fidei principiis, quoties homines
velut in salebris haerent cum compaginem doctrinae contrectent. Qui
saeculo et solius rationis imperio favent doctrinas placitaque ita
coagmentarunt, ut fidem rationi subiciant. Doctrinam autem fidei
reiciunt ad locum cogitationum, quae cum suae cuiusque indoli tantum
obnoxiae sint, nullo pacto veritatem generalem attingere valeant.
Quae notiones in enodanda Iesu Christi fide a theologis maximi
momenti habentur – incarnationem dicimus, resurrectionem,
redemptionem, sacramentum, gratiam, cetera id genus – eas minimo
aestimant non minus Catholici quam qui a catholica fide defecerunt,
cum vivant circumsaepti moribus et institutis, in quibus
rationalismo plurimi primas partes concedunt. (cf Instrumentum
laboris n. 20)
Periculum est, ne evangelizatores, ni forte pastores ipsi,
invitamento cedant, quo sollicitantur, ut, sepositis obicibus, qui
arduis ex notionibus proficiscuntur, animos viresque potissimum
colligant in peragendis inceptis socialibus pastoralibusve atque
etiam usum loquendi exerceant, qui a sermone nostrae theologiae
recepto plane abhorreat.
Ut Novae Evangelizationis opus mentem admoveat signis temporum
dictisve valeat spiritus huiusce aetatis commovere non minus refert,
quam ut radici illi, quae in vividissima Ecclesiae traditione iam
diu theologicis notionibus exprimitur, semper adhaerescat et
aptetur.
Ut initium igitur demus operibus et cogitationibus de Nova
Evangelizatione, libet nonnulla capita proponere theologice fundata,
quae profecta sunt tam e Lineamentis et Instrumento laboris, quam e
responsis a Conferentiis Episcoporum totius orbis missis. In animo
est, quibusdam punctis instare.
a) Fundamentum Anthropologicum Evangelizationis
Cum propter animi cultum saeculo faventem e computo Deus deletur,
necesse est, ut, homo quid sit, perverse intellegatur. Ob idque
novae evangelizationis munus est, ut originem ostendat, unde hominis
dignitas eiusque facultas semet ipsum cognoscendi ac perficiendi
protinus proficiscantur. Quod quilibet homo conditus est ad imaginem
et similitudinem Dei, ut exemplum afferamus, solum est et quasi
fundamentum, quo universalis iurum humanorum indoles continetur.
Iterum pervidemus, quam necesse sit, ut firma persuasione alloquamur
hominum communitatem, qui dubiis haerent et quodammodo in sole
caligant, cum agitur de veritate et integritate matrimonii, puta,
familiaeve, de lege morali naturali, de finibus bonorum malorum, de
ceteris id genus. (cf Instrumentum laboris nn. 63-64, n. 151)
In hoc igitur oportet aedificium Novae Evangelizationis
constituamus, quod, quemadmodum a theologia docemur, homini homo
quid sit Christus enuntiat retegitque, nam genuina hominis indoles
in Christo, qui Adam est novus, sita est. Quae Novae
Evangelizationis pars non modo doctrina, verum etiam usu magni
momenti ab hominibus habenda est. Nam siquidem Christus nobis
patefacit, perinde Deus quis sit, atque – quod illud consequitur -
nos qui simus et quae nobis sit causa et ratio cum Deo, ergo non
procul a nobis abest Deus neque longissimo intervallo interiecto ab
Illo seiungimur. (cf Instrumentum laboris n. 19)
Existimare licet, Novam contineri Evangelizationem desiderio, quo
nostra ipsorum natura omnes animamur, ut Deo, qui omnia transcendit,
adhaereamus. Nullius hominis cor non aspirat ad transcendentia, ad
bonum vitae ordinem, quem rerum natura gigni persentimus. Ut
Catechismo Catholicae Ecclesiae admonemur, praeceptis Decalogi iuris
naturae forma scilicet exprimitur egregia. Novam Evangelizationem
inniti oportet huic persuaso, quod per fidem Christianam malum quid
sit comprehendere valemus, cum enodet notionem peccati, lapsus,
vocationis in vitam novam.
Malum ac peccatum Evangelio obicis loco obsistere pro comperto
habemus; nihilo minus ex ipso Evangelii nuntio intellegere pronum
est, quid de vita sensu coniciendum sit, cum ex illo doceamur, fieri
posse ut nova vita donemur, quae fines humanae fragilitatis superet
ac vincat. Ad summam, oportet, Novam Evangelizationem hac sententia
contineri: quid humanitatis vocabulo plene significetur, non posse
nos intellegere, nisi Iesu Christi lumine sinamus nos collustrari.
b) Fundamentum Christologicum Novae Evangelizationis
Quemadmodum superius animadvertimus, Novae Evangelizationis nomine
vocamus actionem, per quam, ut ita dicamus, re-introducimus vel
re-proponimus Christum. Enimvero cum Christum nuntiare incipimus,
apertis verbis secundum theologiam exponamus oportet, Christus Quis
sit, quid causae rationisque cum Patre habeat, quomodo simul et Deus
et homo exstet, Eum a mortuis surrexisse confirmantes vere. Christus
medium nostrae fidei locum occupat. Christum sane proclamamus, at
Christum secundum Revelationem, quemadmodum Illum Ecclesia cum
Traditione intellegit, non autem somnium alicuius hominis vel
fructum ex aliqua disciplina sociali enatum vel denique quoddam
genus aberrationem theologicam. Numquis nostrum suis solius viribus
possit mentem, cor, amorem, naturam Dei attingere aut invenire? At
Iesus, cum in mundum venisset, veritatem patefecit – ut de Deo ita
etiam de nobis ipsis. (cf Instrumentum laboris nn. 18-21)
c) Fundamentum Ecclesiologicum Novae Evangelizationis
Necesse est, ut per Novam Evangelizationem sine ambagibus secundum
theologiam exponamus, sine Ecclesia salutem nullam esse. Partem hoc
loco tangimus spinosam nostrae praedicationis, quam saepe in
catechesi neglectam vidimus. Vulgata et communis est fama per
maximam huius aetatis culturam dissipata, salutem attingi posse ab
illo, qui causam rationemque privatim cum Christo habeat, seorsum ab
Ecclesia. Illud tamen instanter repeti et demonstrari debet, quod
Christus homini ubiubi versanti occurrit, sed in Ecclesia ac per
Ecclesiam. (cf Instrumentum laboris nn. 35-36)
In Scripturis Ecclesia diversis et imaginibus et parabolis
describitur. Interdum depingitur per similitudinem amplae hominum
familiae, qui per baptismum in Christo inter seque artissime
conectuntur. Ecclesiam divus Paulus docet esse corpus Christi, cuius
caput est Dominus noster, nos autem sumus membra. In epistula ad
Corinthios ille scripsit: “Vos autem estis corpus Christi et membra
ex parte.” (1 Cor 12:27).
Statumen conaminum, quae Novae Evangelizationis causa sumimus, in
hoc est, ut in baptismo unicuique nostrum a Christo dona Spiritus
Sancti data esse cernamus. Eodem enim Spiritu, qui anima est
Ecclesiae, inter nos una comprehensione coniungimur, quavis
separatione deleta. (cfr. 1 Cor 12:13). (cf Instrumentum laboris n.
119)
In Nova Evangelizatione disseramus oportet non minus de voluntate
Dei, qui universum mundum salvum fieri vult, quam de itinere, quod
unum apertissime Iesus esse ostendit, quo ad redemptionem homines et
ad salutem perveniant. Non una de multis viis est Ecclesia, quibus
calcandis pariter et efficaciter Deum consequamur. Ob id ipsum quod
Deus vult, omnes salvos fieri, Christum misit, qui nos in adoptionem
adscitos in gloriam si forte adduceret aeternam.
d) Fundamenta Novae Evangelizationis doctrina salutis contenta
In medullis comprehendimus, quid sibi velit, Deum nobiscum esse, si
iudicio et intellectu novimus, quid Regni nomine significemus.
Ubicumque enim in Novo Testamento regnum proclamatur. Id autem Iesu
magnopere cordi esse videtur. Ex quo “coepit Iesus praedicare” non
desiit illud nuntiare: ‘appropinquasse Regnum caelorum’ (Mt 4:17).
Locutus est Iesus de subditis regni, de eius potestate, de finibus,
de diuturnitate. (cf Instrumentum laboris n. 24)
In corde Evangelii Regnum situm est. Si volumus vitam Christianam
viveve – si nobis volumus vindicare, quod sectatores Christi sumus –
hoc regnum prospiciamus oportet, quod Ille proclamavit.
In terris regnum latet arcane eique ubicumque sane occurrere
possumus, at ratione dumtaxat spirituali. Regnum Dei “iam exsistit
et in fine temporum adimplebitur « Regnum caelorum », « Regnum Dei »
quod in Persona Christi advenit et in corde eorum qui Ei sunt
incorporati” (CCC 865).
Ita discimus, a Christo regnum iam in terris esse constitutum,
quamvis nondum attigerit plenitudinem gloriae suae. Hic adest, sed
adhuc augetur. “Regnum Dei, in fine temporum, ad suam perveniet
plenitudinem.” (CCC 1060). Interea, “Christus Dominus iam per
Ecclesiam regnat” (CCC 680).
Per haec velut fundamenta theologicae Novae Evangelizationi
substructa id in aperto ponitur, quod, quidquid speramus a nobis in
Synodo perfectum iri, quidquid nobis praestituimus Christi nunc
hominibus iterum proponendi causa, id tamen agamus semper oportet
incunctanter radicati in forma hominis, quam Scriptura describit,
utpote qui ad imaginem et similitudinem Dei conditus particeps sit
creati mundi, ubi divina splendet sapientia, ac suapte natura prae
se ferat ordinem morum in humanis actionibus inscriptum.
Per peccatum splendorem rerum creatarum vastari constat, propter
idque omnes hominum generationes, quae subinde sunt consecutae,
immanis sui amor turpissime foedavit. Tamen Filium in mundum Deus
misit, qui nos vita donaret nova. Ecclesiam autem condidit, ut per
ipsam Ille non desineret in nobis praesens adesse vivus et
salvificus. Nostra enim salus intrinsecus adhaeret communioni, quam
cum Ecclesia ac sacramento per illam significato, fovemus: hoc enim
pacto in votis est, ut aeque manifestum efficiamus regnum, quod
pedetemptim crescit et perficitur, atque gloriae participes fiamus
ipsi.
6) Quales Novos Evangelizatores exspectemus
Plus una proprietate qui nunc evangelizant ornari et cumulari
debent. Quattuor tamen prae ceteris proprietates eminent et
clarescunt: audacia fiduciave, societas cum Ecclesia coniunctioque,
sensus instantis necessitatis, gaudium. (cf Instrumentum laboris n.
46, n. 49, nn. 168-169)
In Actibus Apostolorum post Spiritum Sanctum die Pentecostes effusum
Apostoli dicuntur pleni “fiducia” fuisse. Inducitur enim Petrus
fidenter annuntians Beatum Nuntium Resurrectionis, quod serius
Paulus resumens argumentum fidentissime proclamavit per universum
illius aetatis orbem terrarum, quem indefesse longe lateque
peragravit. (cf Instrumentum laboris n. 41)
Hac nostra aetate Novae Evangelizationi fidentia esse debet, quae ex
familiaritate Christi nascitur. Nec pro certo desunt homines, qui
exemplo docuerint, qui fiat, ut quis simul et pacificus et
fidentissimus exsistere possit: Sanctus Maximilianus Kolbe, Beata
Teresia de Calcutta hisque antiquiores fuerunt Beatus Michael Pro et
omnes martyres, qui recens in Lithuania et in Hispania et in Mexico
sanguinem effuderunt, quibus adicias tot sanctos, qui in ultimis
terrarum finibus, in Corea, Nigeria, Iaponia bonum de Christo
testimonium praestarunt. (cf Instrumentum laboris n. 128 & n. 158)
Quum autem de fiducia loquimur, id quoque advertamus oportet, esse
omnino necesse, ut in ecclesiis particularibus testimonium reddatur
etiam ab institutionibus, si qua sunt, quibus Ecclesia sese
exprimit, ut sunt scholae, studiorum universitates, praesidia
valetudinis tuendae, auxilia indolis socialis eaque omnia, quae
egenorum causa sunt constituta; testimonium de Verbo Dei, ut par
est, ab iis quoque vitae ecclesialis institutis praebendum esse quis
neget?
Novam Evangelizationem evangelizantes artissima societate Ecclesiae,
Evangelio, pastoribus coniunctos esse debere necessario patet. Non
enim aliter sinceritatem proclamati verbi nuntiique veritatem, quod
sunt verba vitae aeternae, comprobare possumus, nisi cum Ecclesia
communionem habeamus ac solidis dilectionis vinculis eius pastoribus
adhaereamus. (cf Instrumentum laboris nn. 77-78)
Proprietatibus, quas in Novae Evangelizationis opere et administris
requirimus, sensus quoque adicitur necessitatis instantis. Fortasse
oportet mentem denuo advertamus ad evangelistam Lucam, qui narrat
Visitationem Mariae Elisabetham invisentis, in qua fulget exemplar
instantis, qua egemus, sollicitudinis. In Evangelio narratur Maria
exsurgens abiisse in montana cum festinatione in civitatem Iudae,
quae a Nazareth multarum dierum et angustiarum iter aberat. Nullam
licebat in tanta re moram interponi. (cf Instrumentum laboris n. 138
& n. 149)
In immenso denique campo, quem circa nos iacere circumspicimus
conserendum, non est dubium, quin cum gaudio semina spargere
debeamus. Eum nuntium proclamemus oportet, qui ceteros invitet, ut
nobis laeti adiungantur viam sequentibus ad regnum Dei. Gaudio
evangelizator distingui debet. Gaudio enim nuntius noster abundat,
quoniam Christus resurrexit, nobiscum Chritus est. Quibuslibet in
adiunctis testimonium, quod praebemus, cum fructibus Spiritus
Sancti, amore, pace, gaudio splendere debet (Gal5:22).
7) Quae charismata Ecclesiae Novae Evangelizationis operi opem
ferant.
De negotiis in aequitate sociali
Fides, quam profitemur, catholica nuper magno aestimari coepta est
propter officium et operam aequitatem socialem tuendi causa
suscepta. Nam in confessum venit, doctrinam socialem Catholicam,
quae centum iam annos amplius aucta et composita est, in peramplis
orbis terrarum regionibus aequitati sociali magnam partem afflasse.
At non ex nihilo orta iustitia socialis Ecclesiae crevit. Postremis
ante Litteras Encyclicas Rerum Novarum datas decennis, gravissima de
aequitate sociali humanisque iuribus pugna oborta erat, quibus
obvenire conata est Ecclesia, quae Litteris Encyclicis Rerum Novarum
anno 1891 datis vocem auxit adversus operariorum vexationem, qui
inopes et egentes exeunte saeculo XIX plerumque vivebant. (cf
Instrumentum laboris n. 71, nn. 123-124, n. 130)
Erret sane qui dicat, Iesum operam dedisse certae cuidam doctrinae
de re publica moderanda vel de forma humanam consociationem et
publicum aerarium administrandi quiddam suum praecepisse; posuit
nihilo minus quaedam velut principia digna, quae in quodvis genus re
publica et aerario administrando primas partes agant, si modo
aequitatem et humanam dignitatem servari volumus. Sola fides nobis
persuadere valet, quidquid aequo bonoque servato per nos factum sit,
id non nihil tribuere regno Dei ex divino consilio perficiendo.
Hodie, dum prospicimus quaestiones, unde invitamentum quoddam
proficiscitur pro illis, qui se ab Ecclesia abalienaverunt, novam
interim sumimus fiduciam pervidentes complures iuvenes, qui ardenti
desiderio optant actioni pastorali inservire. Pro illis ea, quae ab
Ecclesia de sociali aequitate docentur, perinde necopinatae
revelationis similia apparent atque invitationis, ut in Ecclesia
ipsa vitam pleniorem vivant.
De Novis Communitatibus Motibusve Ecclesialibus
Novae Evangelizationis officium non soli, velut quavis ope
destituti, subimus. Neque nunc primi omnium studemus viis
rationibusque huic muneri explendo idoneis. Novae Evangelizationis
signum deprehendimus in motibus ecclesialibus novisque
communitatibus, quae nunc Ecclesiae ingenti benedictioni sunt.
Eiusmodi incepta, per quae Spiritus Sanctus operam suam ostendit,
thesauro adduntur charismatum veterum, quae in ordinibus religiosis
et in congregationibus, sodalibus firmo studio perfectionis consilia
servantibus, testimonium praebent de regno venturo. Non defecit
neque aruit sermo Christi, qui multos hortatus est, ut discipuli
fierent, immo hortatus adhuc in Ecclesia viret vigetque praesertim
in vita religiosorum . (cf Instrumentum laboris n. 115)
Non conabor deinceps recensere novas communitates religiosas, ne
propter numerum ingentem nimis multas praeteream, quae iam fructus
edunt copiosos. Idem dicam de novis motibus ecclesialibus, de
quibus, ut exemplum afferam, tantum trium mentionem faciam, quos
nuncupare solent: Communionem et Liberationem, Opus Dei, Iter
Neocatechumenale. Omnes in operam Spiritus Sancti deriguntur, qui
nunc Ecclesiam incitat, ut propius accedat illis, qui a fide longe
recesserunt.
Inter munera nobis commissa, ut Ecclesiam totam implicemus in opere
Novae Evangelizationis peragendo, possumus fortasse cunctos motus
novos ac recentiores communitates hortari, plenius etiam vires
laboresque suos inserant integrae vitae totius Ecclesiae, maxime in
ecclesiis locorum particularibus, sub episcopi cura apostolica. (cf
Instrumentum laboris n. 116)
In coetu mense Septembri anni 2011, Pontificio Consilio pro Nova
Evangelizatione iubente, habito, perbelle didicimus, haud exiguum
iam esse iuvenum manipulum, qui animo fidei et ardoris pleno Novae
Evangelizationi operam impendunt iique circulos constituerunt, in
quos motus et centra spiritualia diversi generis in unum confluunt
et convergunt.
Conclusio
In ipso velut limine laborum, quos suscepimus, ut respondeamus
Sancto Patri, qui nos in hanc Syndoum convocavit Novae
Evangelizationi studendi causa, oportunum mihi videtur, ut vobis
suadeam, nobis quadrifariam propositam esse missionem, ut scilicet:
1) Confirmemus evagelizationis munus esse omnino pernecessarium;
2) Advertamus, quibus theologiae fundamentis Nova Evangelizatio
contineatur;
3) Hortemur et animemus vias rationesque, quibus plurifariam iam
Nova Evangelizatio fit manifesta;
4) Subiciamus vias rationesque, quibus in usu Novam Evangelizationem
provehere, ordinare, peragere possimus, ut exemplum afferam, in
paroeciis, in actionibus pastoralis universitariae, in artificum
collegiis, in capellaniis coetuum peculiarium, quorum in numero sunt
milites, operatores rei sanitariae et socialis, quibus adicitur
auxilium iuvenibus, qui nunc artes exercere incipiunt praebendum, ut
intellegant, se quoque quodammodo instrumenta esse utilia Ecclesiae
in opere Evangelizationis, quod provehit. Propter peculiare momentum
rei politicae, in qua fulget signum humanae libertatis ac dignitatis
et ordinis moralis naturalis, in votis est, ut in luce collocemus
per nostras animadversiones usui aptas generationem hominum, qui
apud posteros operam vitae politicae daturi sunt.
Quantum quidem videtur, e consultationibus de huius nostrae aetatis
condicione, cui Ecclesia obviam ire debet, exspectandum est, fore,
ut non modo confirmetur illam praecipue et necessario vocatam esse
ad evangelizandum, verum etiam ut agnoscantur multiplicia, quae iam
adsunt, renovationis elementa et instrumenta pariterque via, quam in
usu sequamur, ostendatur, ac fiducia denique oportunis hortamentis
iniciatur atque augeatur.
Hac Synodo Ecclesia tota vocari debet, ut vitam ac res circumspiciat
ope Novae Evangelizationis, ut in lucem id prodeat, quod nonnulla
incepta iam peragi coepta sunt ac complures fideles familiari usu
iam tractant huius quaestionis partes, licet interdum non vocabulo
Novae Evangelizationis designari consuerint.
Nunc, cum principium demus operibus nostris, optimo iure possumus
animis bonae spei et alacritatis plenis labores aggredi, quoniam
semina Novae Evangelizationis sparsa his decennis, cum Solium Beati
Petri deinceps Paulus VI, Iohannes Paulus II, Benedictus XVI
occupaverunt, iam germinare coeperunt. Nostrum igitur est reperire,
quibus modis germina colamus et alamus, quo celerius crescant et
augeantur.
III mensis Iulii MMXII
[00009-07.07] [NNNNN] [Testo originale:latino]
ESPOSIZIONE IN OCCASIONE DELL’ASSEMBLEA SINODALE
La nuova evangelizzazione, ripartendo dalle origini della fede
cristiana. E’ questo il senso dell'esposizione allestita nell'atrio
dell'Aula Paolo VI e curata dai Musei Vaticani in occasione della
XIII Assemblea Generale Ordinaria del Sinodo dei Vescovi. Tre i
reperti cristiani antichi che "accompagneranno" il lavoro dei Padri
Sinodali e degli altri partecipanti all'assise sinodale. Le opere,
dall'alto valore storico ed artistico, provengono dalle catacombe e
rappresentano immagini simboliche del Cristianesimo primitivo; la
loro scelta è stata curata dal Museo Pio Cristiano, dove le opere
sono conservate.
[00021-01.04] [NNNNN] [Testo originale: italiano]
Riportiamo di seguito le schede delle opere esposte.
La “statuetta del Buon Pastore”
fine del III - inizi del IV sec. d.C., marmo bianco, cm 100 x 36 x
27
Dal complesso delle catacombe di S. Callisto a Roma (ante 1764),
Città del Vaticano, Musei Vaticani, Museo Pio Cristiano, inv. 28590
Per motivi conservativi viene esposto un calco in resina marmorea
dell'opera originale.
La statuetta del Buon Pastore è il reperto più celebre della
collezione di reperti cristiani antichi custoditi nei Musei Vaticani
ed è senz'altro, tout court, una delle immagini simboliche del
Cristianesimo primitivo. Questo splendido monumento fa parte di un
gruppo di opere acquisite per liberalità del papa Clemente XIII
Rezzonico (1758-1769), che le destinò alla collezione di antichità
cristiane contenute nel Museo Sacro o Cristiano della Biblioteca
Apostolica Vaticana, fondato nel 1756 per illuminata volontà di papa
Benedetto XIV (1740-1758), predecessore di Clemente. Tra queste
opere vanno ricordati soprattutto una serie di sarcofagi cristiani
dei primi secoli ornati da rilievi figurati, entrati nel Museo Sacro
della Biblioteca attraverso acquisti dello scultore Giuseppe
Angelini (1735-1811), effettuati nel fiorente mercato antiquario di
antichità cristiane che allora era attivo nella città di Roma, in
seguito ai ritrovamenti nelle catacombe che s'andavano esplorando
proprio fra Sei e Settecento.
Tutte le opere giunte al Museo furono opportunamente restaurate e
integrate: le fronti dei sarcofagi istoriati furono spesso
distaccate dalle casse integre ritenute inservibili in quanto prive
di rilievi, anche per permetterne l'affissione alle pareti alte del
Museo. In alcuni casi i "restauri" furono vere e proprie
rilavorazioni, al punto da non distinguere più i tratti stilistici
originari; talvolta si trasformò persino l'aspetto dell'opera,
travisandone l'originaria destinazione, come nel caso della celebre
opera che qui presentiamo.
Val la pena, per comprendere l'operazione dell'Angelini, rileggere
le sue stesse parole, così come sono riportate nei conti da lui
presentati per ricevere il suo compenso: "Essendomi capitato un
pezzo di Fragmento di Bassorilievo rappresentante la figura del Buon
Pastore è stato da me ristaurato [ ... ], ed essendo approvati li
modelli si è eseguito il lavoro di Marmo, quale è stata ridotta ad
una buona figurina di Proporzione palmi 4 ½ ed il tutto importa
Scudi cento" (Archivio Segreto Vaticano, Sacri Palazzi Apostolici,
Computisteria 309, Reg. 216 (anno 1764), p. 2). Come risulta
evidente da un'attenta lettura, il nostro 'Buon Pastore' in verità
non era dunque in origine una statua, bensì un "fragmento di
Bassorilievo", la cui forma, in seguito all'intervento, "è stata
ridotta ad una buona figurina" a tutto tondo, alta circa un metro.
Se si osserva con attenzione l'opera, si può apprezzare, eliminando
idealmente le aggiunte stesse, la sagoma piuttosto bidimensionale
della figura, coerente con la sua realtà di "bassorilievo", o più
propriamente, d'altorilievo. Esempi analoghi permettono oggi di
ricostruire l'aspetto originario del reperto quale frammento,
appunto, di un monumentale sarcofago, verosimilmente strigilato,
secondo la ricostruzione ipotetica che qui proponiamo.
Se la romantica figura della statuetta è allontanata, così, dal
nostro immaginario, non va invece sminuita la straordinaria valenza
iconografica di tale opera. La raffigurazione di un pastore con un
agnello sulle spalle, così come di scene genericamente pastorali,
era assai diffusa nell'arte antica, riferita ad una pluralità di
temi positivi, fra i quali il più significativo appare quello della
filantropia (humanitas, in latino): il dio Mercurio, infatti, ma
anche l'eroe Ercole, conducevano pietosamente le anime dei defunti
nell'aldilà, caricandosele sulle spalle come appunto un pastore
porta un agnello. Immagini di pastori "criòfori" (in greco,
"portatori di un ariete") erano, pertanto, frequentissime nelle
espressioni artistiche dell'antichità greco-romana, intese come
personificazioni virtuose della bontà verso il genere umano. I
cristiani dei primi secoli trovarono del tutto naturale utilizzare
queste stesse immagini artistiche per veicolare attraverso di esse
un contenuto nuovo: la rivelazione, appunto, di Gesù quale Buono (e
Bel) Pastore, secondo le parole di Giovanni. L'immagine evangelica
del Pastore richiama, a sua volta, uno dei temi più significativi
della cultura biblica ebraica. Dio stesso, infatti, nell'Antico
Testamento si rivela pastore del suo popolo (cfr. Ez 34; Sal 23) ed
i profeti promettono che egli farà germogliare dal suo popolo un
pastore di sua scelta, dal nome simbolico di Davide che esprime la
regalità del Messia: "Susciterò per loro un pastore che le pascerà,
Davide-mio-servo. Egli le condurrà al pascolo, sarà il loro pastore;
io, il Signore, sarò il loro Dio e Davide-mio-servo sarà principe in
mezzo a loro" (Ez 34, 23-24). Quando Gesù si definisce "buon
pastore" rivendica, dunque, la sua identità messianica e la sua
figliolanza divina e si rivela guida del popolo della Nuova
Alleanza.
I Padri della Chiesa spiegano estesamente il significato profondo di
questo straordinario antico simbolo che noi chiamiamo semplicemente
il "Buon Pastore", giocando soprattutto sulle espressioni
linguistiche della discesa e dell'ascesa, come si può desumere di
quel "casto Pastore" di cui si dichiara discepolo Abercio, nella
celebre iscrizione, "il quale pascola greggi di pecore per monti e
pianure". La discesa verso la pianura diventa, infatti, simbolo
dell'incarnazione di Gesù: "una discesa straordinaria dovuta a un
eccesso di amore per gli uomini, per ricondurre, secondo
l'espressione misteriosa della divina Scrittura, "le pecore perdute
della casa di Israele" discese dai monti" (Origene, Contro Celso, 4,
17). La discesa (katabasis, in greco) del pastore diviene immagine
della sua kénosis, cioè del suo "abbassamento", "umiliazione": Egli
- sostiene san Paolo - "pur essendo di natura divina, non considerò
un tesoro geloso la sua uguaglianza con Dio; ma spogliò se stesso,
assumendo la condizione di servo e divenendo simile agli uomini;
apparso in forma umana, umiliò se stesso facendosi obbediente fino
alla morte e alla morte di croce" (Fil 2, 6-8). Come Origene in
Oriente, anche Ireneo di Lione (fine del II sec.) riprende la
parabola sinottica del "buon pastore", quella cioè della pecorella
smarrita (cfr. Mt 18, 12-14; Lc 15, 3-7): "Il Signore è venuto a
cercare la pecora che si era perduta, ed è l'uomo che si era
perduto" (Dimostrazione della predicazione apostolica, 33). Ma la
"discesa" del Pastore divino nella sua incarnazione è anche la sua
discesa nella morte, compimento estremo della sua kénosis: la
parabola della pecorella smarrita è compresa, allora, come "parabola
della Passione" (Pseudo Cipriano, Sulla centesima parte, 10),
indicando come Cristo, morendo, "è disceso nelle profondità della
terra per cercarvi la pecorella smarrita" (Ireneo, Contro le eresie,
3, 19, 3). Proprio Ireneo, però, riprendendo un'immagine della
lettera agli Ebrei (“ha fatto risalire dai morti il grande pastore
delle pecore”: 13, 20), porta a pieno compimento la ricca simbologia
del pastore, mostrando infine la sua ascesa (anabasis, in greco), la
sua risalita dai morti, la Risurrezione: "dopo essere disceso per
noi nelle profondità della terra per cercarvi la pecorella smarrita
[ ... ], risale in alto per offrire e ridare al Padre suo l'uomo
così ritrovato" (Contro le eresie, 3, 19, 3). E conclude Origene:
"Per una sola piccola pecora che si era smarrita, egli è disceso
sulla terra; l'ha trovata; l'ha presa sulle spalle e riportata in
cielo" (Su Giosuè, 7, 16).
Ecco quale ricchezza di significati si cela in quel pastore con un
agnello sulle spalle.
Ecco per qual motivo il simbolo pagano della filantropia poté ben
esprimere la filantropia di Dio, rivelata in Cristo: "Dio infatti ha
tanto amato il mondo da dare il suo Figlio unigenito, perché
chiunque crede in lui non muoia, ma abbia la vita eterna" (Gv 3,
16). Poco importa di stabilire se le figure di pastori "criofori"
che ci sono giunte da quel momento prezioso di contatti culturali e
spirituali, quale fu il III secolo, siano state realmente sempre
create in ambiente cristiano: noi possiamo riconoscere in ogni caso,
con la guida delle scritture bibliche e patristiche, senza paura di
sbagliare, il vero Pastore del quale esse ci parlano. In qualche
caso l'identificazione appare comunque più sicura, ad esempio
laddove la figura del Pastore, ormai idealizzata, assunse - come in
questo, che è il più celebre fra tutti gli esempi - il volto di
Apollo, dio fallace della bellezza e dell'eloquenza, il quale si
piega tuttavia, in quella libertà espressiva già apprezzata, ad
illustrare un' antica immagine biblica riferita al Messia: "Tu sei
il più bello tra i figli dell'uomo, sulle tue labbra è diffusa la
grazia, ti ha benedetto Dio per sempre" (Sal 45, 3).
Umberto Utro (Musei Vaticani )
[00018-01.09] [NNNNN] [Testo originale: italiano]
Fronte di sarcofago con il Buon Pastore e il collegio apostolico
ca. 375-400 d.C. marmo bianco, cm 60 x 221 x 11
Dal Cimitero di Ciriaca (o S. Lorenzo)?; quindi nella basilica di S.
Lorenzo fuori le Mura; poi a Santa Maria Nuova (S. Francesca
Romana); dal 1757 nel Museo Cristiano di Benedetto XIV; dal 1854 nel
Museo Pio Cristiano
Città del Vaticano, Musei Vaticani, Museo Pio Cristiano, inv. 31534
(ex 177).
L'ampia fronte di sarcofago, oggi isolata dalla cassa originaria e
priva del coperchio, è interamente ornata di rilievi: al centro è la
figura di Cristo, con il volto apollineo nimbato, raffigurato come
"buon pastore" in atto di carezzare alla sua destra un agnello; ai
suoi fianchi si dispongono, su ciascun lato, due teorie di sei
personaggi virili in tunica e pallio, variamente atteggiati (gli
apostoli, fra cui si distinguono, a destra e a sinistra di Cristo, i
tratti fisionomici di Pietro e di Paolo) e, ai loro piedi, di sei
agnelli, comprendendo il primo alla destra di Cristo. Alle estremità
del campo iconografico, due altri pastori (dal volto non
caratterizzato) si prendono cura di altri ovini, entro un paesaggio
agreste.
Il sarcofago è un pregevole esempio dell'arte aulica a Roma nell'età
dell'imperatore Teodosio (379-395), che vide la produzione di
manufatti scultorei raffinati, sempre più attenti a rappresentare in
immagini la nuova consapevolezza della comunità ecclesiale la quale,
dall'età della Pace costantiniana, era ormai giunta, alla fine del
secolo, al ruolo di unico referente religioso riconosciuto dallo
Stato (editto di Tessalonica, 380). Si moltiplicano così, sulle
fronti dei sarcofagi, le scene che mostrano la dignità regale del
Cristo, circondato dagli apostoli come da dignitari; si diffondono
le immagini enfatiche della maiestas Domini e della traditio Legis;
s'ingigantiscono, nel partito decorativo, le scene bibliche dalla
valenza trionfale, come l'ingresso in Gerusalemme, la presentazione
a Pilato (dove Cristo si manifesta quale vero re), la guarigione del
paralitico di Bethesda (con la figura centrale del Cristo
taumaturgo), o ancora il grandioso Passaggio del Mar Rosso (con Mosè
che vi prefigura Cristo, guida e salvatore del nuovo popolo). Ma al
di là del sostrato sociale, è il pensiero teologico della comunità
stessa - che si fa più approfondito e sistematico - a manifestarsi
nelle opere d'arte prodotte nel suo seno. Così, la fronte di
sarcofago qui considerata costituisce anche una pagina mirabile,
scritta in immagini, della Cristologia e dell'Ecclesiologia del
tardo IV secolo, che qui desideriamo tratteggiare.
Si consideri, innanzi tutto, la figura del Pastore. Se le scene
pastorali e 1'immagine già "pagana" del pastore criòforo ("che porta
un agnello") avevano popolato le fronti dei sarcofagi fra la metà
del III e il primo IV secolo, veicolando - in un passaggio
interculturale di sorprendente naturalezza - la figura evangelica
del Buon Pastore (cfr. Gv 10, 11), la libertà espressiva seguita
alla Pace di Costantino ne aveva causato una progressiva scomparsa,
in favore delle più esplicite scene dei miracoli di Cristo, che
meglio evidenziavano la potenza salvifica del Salvatore. Qui invece
la figura di Cristo, Buon Pastore, torna al centro della
raffigurazione, il suo volto umano, prestatogli dal fallace dio
della bellezza e dell'eloquenza, ne manifesta la natura celeste,
così come il nimbo circolare, mutuato proprio in quegli anni
dall'iconografia pagana. Questa figura del Pastore va, tuttavia,
compresa in collegamento al collegio apostolico che lo affianca, in
un sorprendente accostamento iconografico. I Dodici appaiono,
infatti, raffigurati canonicamente in sontuose vesti, in gesto di
acclamazione o di adlocutio, o semplicemente reggenti un rotolo,
tutti rivelandosi "discipuli" in dialogo con il loro "magister". Ma
è qui la sorpresa: il Maestro che altre raffigurazioni sugli stessi
sarcofagi ci hanno abituato a riconoscere in una figura ugualmente e
riccamente panneggiata si presenta qui invece umilmente vestito da
pastore, con la sua tunica corta e la mantellina abbottonata sulle
spalle. Anzi, egli mostra di accarezzare il primo di una serie di
dodici agnelli, i quali, posti ai piedi degli apostoli, si
manifestano non altro che immagine ribadita degli apostoli stessi,
in quella che è forse la più comune delle "sostituzioni zoomorfe"
paleocristiane, che traducono in simbolici animali i personaggi
biblici (si pensi al Gesù pesce, o appunto agnello; agli apostoli
agnelli o altrove colombe, eccetera). Solitamente, le teorie di
agnelli/apostoli si rivolgono, però, a un agnello centrale, Cristo,
rappresentato di solito sul monte apocalittico, come in molte
raffigurazioni conosciute. Sul nostro sarcofago si è dunque operata
la fusione di due diverse tipologie iconografiche: il collegio
apostolico presieduto dal Maestro "filosofo" e gli agnelli/apostoli
che si volgono all'agnello/Cristo. Il trait d'union concettuale di
questa singolare, duplice composizione è proprio nella sua figura
centrale: la teologia giovannea del Buon Pastore, cardine di tanta
parte del pensiero cristologico delle origini cristiane, si fonde
qui a una considerazione ecclesiologica sul collegio apostolico e
sul servizio pastorale nella comunità cristiana del tardo IV secolo.
Se la missione degli apostoli è quella di pascere il gregge affidato
loro dal Signore (cfr. 1 Pt 5, 2) ammaestrando i fedeli nella verità
del suo Vangelo, è pur vero che questo munus pastorale deriva loro
dall'ufficio di Gesù stesso, "il pastore supremo" (1 Pt 5, 4), il
Buon Pastore appunto raffigurato al centro (cioè a capo) di questo
collegio. Proprio in tal senso, nel gesto di tenerezza che Gesù
rivolge all'agnello alla sua destra, in corrispondenza dell'apostolo
Pietro, si può udire l'eco delle parole rivolte a lui dal Risorto:
"pasci i miei agnelli" (Gv 21, 15-17). Pietro, il corìfeo degli
apostoli, come il Vangelo rivela in più punti e come l'iconografia
sottolinea ponendolo come primo alla destra del Signore, viene
esplicitamente indicato come 1'agnello/pastore degli altri
agnelli/pastori suoi compagni. Non è fuori luogo un riferimento
all'organizzazione sempre più definita, in questo tempo, della
struttura gerarchica della Chiesa, e della coscienza primaziale
della "sede apostolica" di Roma, favorita proprio dai due papi della
seconda metà del IV secolo, Damaso (366-384) e Siricio (384-399). Si
osservi, infine, alla sinistra di Cristo, la presenza di Paolo, che
ha ormai sostituito nell'iconografia l'apostolo traditore,
imponendosi nell'immaginario ecclesiale sul Mattia degli Atti (cfr.
At 1, 26) e collocandosi definitivamente quale corrispettivo
simmetrico di Pietro, come già nelle scene di maiestas e traditio
(per ribadire in tal modo le origini apostoliche della Chiesa
romana, luogo del martirio dei due apostoli, ma anche l'unità delle
anime occidentale ed orientale della cristianità). I pastori che
accarezzano gli agnelli alle estremità della fronte del sarcofago
chiudono, infine, la raffigurazione (anche come pendant iconografico
del Cristo/pastore centrale) e forniscono la chiave interpretativa
ultima per le due teorie di apostoli: essi sono infatti "inviati"
(come dice il loro nome) a pascere il suo popolo con amore, e
ascoltano dal loro grande "pastore" l'invito che costituisce
1'explicit del Vangelo di Matteo: "Gli undici discepoli, intanto,
andarono in Galilea, sul monte che Gesù aveva loro fissato. Quando
lo videro, gli si prostrarono innanzi [ ... ]. E Gesù, avvicinatosi,
disse loro: "Mi è stato dato ogni potere in cielo e in terra. Andate
dunque e ammaestrate tutte le nazioni, battezzandole nel nome del
Padre e del Figlio e dello Spirito Santo, insegnando loro ad
osservare tutto ciò che vi ho comandato. Ecco, io sono con voi tutti
i giorni, fino alla fine del mondo!" (Mt 28, 16-20).
Umberto Utro (Musei Vaticani)
[00019-01.06] [NNNNN] [Testo originale: italiano]
Frammento di sarcofago con Cristo e gli Evangelisti su una nave
ca. 325-350 d.C., marmo bianco, cm 20 x 46 x 7,5
Provenienza sconosciuta; quindi a Spoleto, località Apostoli,
riutilizzato quale elemento murario; acquistato da G.B. de Rossi e
donato infine al Museo Pio Cristiano da Natalia Ferraioli de Rossi,
1931.
Città del Vaticano, Musei Vaticani, Museo Pio Cristiano, inv. 31594.
Questo piccolo frammento del coperchio di un sarcofago, degli inizi
del IV secolo, si ricollega alle tante raffigurazioni marine
frequenti nell'arte antica greco-romana, e spesso utilizzate nella
decorazione dei sarcofagi. Vi si riconosce un'imbarcazione dalla
prua slanciata e basso scafo, guidata da un nocchiero dalla folta
chioma e ricco abito, mentre tre rematori coperti dal solo perizoma
ne seguono gli ordini. La nave si muove su un mare mosso da onde,
mentre a destra si vede a malapena una superstite porzione del
basamento di un faro. Iscrizioni poste a mo' di didascalia a fianco
delle figure ne chiariscono l'identità: il nocchiero a destra è Gesù
(Iesus) - di cui s'intuiva l'iconografia del volto apollineo, per
quanto parzialmente sberciato - e i rematori sono invece, procedendo
verso sinistra, Marcus, Lucas e [Io]annes, i nomi di tre degli
evangelisti, che hanno fatto ipotizzare coerentemente, oltre la
frattura, la presenza del quarto evangelista, Matteo.
La generica nave che appare su tanti sarcofagi e iscrizioni antiche
riceve dunque, su questo frammento, la sua più vera identità: essa
rappresenta, infatti, la Chiesa, la quale, come la barca della
tempesta sedata (cfr. Matteo 8, 23-27 e paralleli), "sul mare del
mondo è scossa dalle onde delle persecuzioni e delle tentazioni,
mentre il Signore nella sua pazienza sembra dormire, fino al momento
ultimo in cui, svegliato dalla preghiera dei santi, padroneggia il
mondo e ridona la pace ai suoi" (Tertulliano, De Baptismo, 12, 8).
All'inizio delle sue Omelie, nella lettera indirizzata a Giacomo
(14, 1), anche 1'autore delle Pseudo-Clementine afferma che "il
corpo intero della Chiesa somiglia ad una grande nave, che trasporta
in una violenta tempesta uomini di provenienze lontane". Egli
precisa anche che di questa nave Cristo è il pilota - come proprio
il nostro frammento fa ben vedere -, il vescovo è la vedetta, mentre
i diaconi, i presbiteri e i catechisti sono i rematori. Anche
Ippolito di Roma riprende (De antichristo, 59) la stessa analogia,
ribadendo che "il mare è il mondo; la Chiesa, come una nave, è
scossa dai flutti, ma non sommersa: ha infatti con sé un pilota
esperto, il Cristo", mentre "ha come timone i due Testamenti".
Altri Padri sottolineano il significato delle varie parti di questa
nave, in particolare riferendosi all'albero maestro, che simboleggia
nella sua forma la Croce; tuttavia qui ci preme sottolineare il
riferimento alle Scritture proposto da Ippolito e l'importanza data
da Clemente, nella composizione dell'equipaggio della nave, ai
catechisti: questi infatti istruiscono i fedeli nella fede, e
primariamente sulla Scrittura e i Vangeli, e sono dei veri
protagonisti nell'opera di diffusione e comprensione del “lieto
annuncio” della salvezza. Gli evangelisti che sospingono la barca
guidata da Cristo, non possono infatti che riferirsi all'invito che
Gesù rivolge ai suoi al termine del racconto evangelico: "Andate in
tutto il mondo e predicate il Vangelo ad ogni creatura. Chi crederà
e sarà battezzato sarà salvo" (Marco 16, 15); "Andate dunque e
ammaestrate tutte le nazioni, battezzandole nel nome del Padre, del
Figlio e dello Spirito Santo" (Matteo 28, 19).
La barca condotta dagli evangelisti e guidata da Cristo al porto
della salvezza è anche, in conclusione, un' immagine efficace
dell'inarrestabile diffusione del messaggio cristiano (il kérygma,
con parola greca), di quell'euanghélion, “lieto annuncio”, che,
accolto, conduce alla salvezza (il battesimo, come ingresso nella
vita nuova), e che, grazie alla capillare diffusione dei testi
evangelici, si è propagato - proprio attraverso le vie del mare -
sulle rive del mondo antico.
Umberto Utro (Musei Vaticani)
[00020-01.04] [NNNNN] [Testo originale: italiano]
ERRATA
CORRIGE
Le correzioni pubblicate nell'Errata Corrige sul Bollettino N.04
sono state riportate direttamente sui relativi Bollettini pubblicati
in queste pagine Internet
|