|
|
|
|
|
COMMISSIO
THEOLOGICA INTERNATIONALIS
FIDES ET INCULTURATIO*
INTRODUCTIO 1. Commissio theologica internationalis de relationibus inter fidem et culturam
saepenumero recogitare potuit[1]. Anno 2. Hanc nunc Commissio theologica internationalis profundis et magis systematice
intendit investigationem ducere propter momentum quod thema inculturationis
fidei ubique in mundo christiano acquisivit necnon propter studium instans quo
Ecclesiae Magisterium hoc inde a Concilio Vaticano II pertractavit thema. 3. Fundamentum pro illa a Concilii documentis et a Synodorum offertur textibus
qui ea quasi prosequuntur. Sic in Constitutione
Gaudium et spes Concilium
ostendit, quas lectiones et indicationes Ecclesia e suis prioribus
inculturationis in mundo graeco-romano traxerit experientiis[4].
Integrum deinde huius documenti culturae promovendae dedicavit caput (de
culturae progressu rite promovendo)[5]. Concilium postquam
culturam tamquam pro pleniore humanitate et pro meliore mundi universi
accommodatione descripsit conatum, relationes inter culturam et salutis nuntium
longe consideravit. Quaedam ulterius urgentiora relate ad culturam enuntiavit
christianorum officia: omnium ad culturam iuris propugnationem, culturae
integralis promotionem, harmonicam inter culturam et christianismum relationum
compositionem. Decretum de activitate missionali Ecclesiae atque Declaratio de religionibus non
christianis quasdam ex his indicationibus iterum sibi sumunt. Duo ordinarii
Synodi coetus expresse de culturis evangelizandis egerunt: ille anni 1974
evangelizationi dedicatus[6], et ille anni 1977 de formatione
catechetica[7]. Coetus Synodi anni 1985 qui vigesimum conclusionis
Concilii Vaticani II anniversarium celebrabat diem, inculturationem exposuit tamquam «intimam
transformationem authenticorum valorum culturalium per integrationem in
christianismum et radicationem christianismi in variis culturis humanis»[8]. 4. E parte vero sua, Summus Pontifex Ioannes Paulus II culturarum evangelizationem speciali modo et toto corde sibi assumpsit: pro ipso
enim dialogus inter Ecclesiam et culturas pro futuro Ecclesiae et mundi vitale
possidet momentum. Summus Pontifex ut sibi in hoc magno opere afferat
adiumentum, specialem in Curia instituit organismum: Pontificium nempe consilium
pro cultura[9]. Commissio theologica internationalis gaudet, se de
fidei inculturatione simul cum hoc Dicasterio hodie deliberare posse. 5. Summus Pontifex persuasioni innitens de eo quod «Verbi Incarnatio etiam
culturalis fuit incarnatio», culturas asserit, in eo quod boni possident,
Christi humanitati analogice similes, pro christiana exprimenda atque irradianda
fide mediationis munus exercere posse[10]. 6. Cum his cogitationibus essentialia duo connectuntur themata. Impriniis illud
transcendentiae Revelationis relate ad culturas in quibus exprimitur. Dei utique
Verbum cum elementis culturae quae illud ferunt, neque identificari neque
exclusive vinculari potest. Evangelium ubi inseritur, mentalitatum etiam
conversionem et morum emendationem saepe imponit: ipsae quoque culturae in
Christo purificandae sunt et restaurandae. 7. Magnum alterum magisterii Ioannis Pauli II thema ad urgentem evangeiizationis culturarum refertur necessitatem. Hoc munus
implicat ut culturales identitates particulares et intelligantur et cum
sympathia penetrentur critica, atque ut communicationes inter illas cum cura pro
universalitate quae proprie humanae omnium culturarum congruit realitati,
foveantur. Summus Pontifex culturarum evangelizationem supra conceptionem
anthropologicam fortiter in cogitatione christiana iam a Sanctis Patribus
radicatam constituit. Quia cultura, cum ipsa recta est, hominis naturam
revelat et roborat, christiana culturae penetratio in realitate humana
concipienda omnis relativismi et omnis historicismi implicat superationem.
Culturarum evangelizatio in hominis in se ipso et propter se ipsum amore
inspirari debet, praesertim in eius exsistentiae et culturae aspectibus qui
aggressionem patiuntur vel periculum[11]. 8. Sub huius doctrinae atque etiam investigationis luce quam thema
inculturatiohis fidei suscitavit in Ecclesia, christianam imprimis proponemus
anthropologiam quae naturam, culturam et gratiam in mutuam earum collocat
relationem. Deinde inculturationis considerabimus processum qui in salutis
historia deducebatur in rem: in vetere nempe Israël, in Iesu vita et opera, in
Ecclesia primaeva. Ultima pars de quaestionibus hodie fidei ab occursu cum
pietate populari, religionibus non christianis, iuniorum Ecclesiarum culturali
traditione et diversis aevi moderni aspectibus, aget propositis. I
NATURA 1. Anthropologi ut culturam describant vel definiant, ad distinctionem quae
quandoque in oppositionem devenit, naturam inter et culturam libenter appellant.
Caeterum verbi natura significatio secundum diversas scientiarum
observationis, philosophiae et theologiae conceptiones est alia, Magisterium hoc
verbum sensu intelligit valde definito: cuiusdam entis natura est id quod illud
qua tale constituit cum eius tendentiarum versus proprios fines dynamismo.
Naturae id a Deo habent quod ipsae sunt, necnon proprios fines. Hac de causa,
ipsae significationis sunt plenae, propter quam homo in quantum imago Dei capax
est «consilii a Creatore initi»[12] detegendi sensum. 2. Naturae humanae inclinationes fundamentales a lege expressae naturali
apparent ergo tamquam Creatoris voluntatis manifestatio. Haec lex naturalis
exigentias naturae humanae specificas quae Dei propositum circa
rationalem et liberam creaturam significant suam. Sic quaelibet intelligentia excluditur falsa quae naturam sensu univoco
percipiens, hominem ad materialem reduceret naturam. 3. Naturam vero humanam secundum eius concretam historiae tempore evolutionem
considerare oportet: illud scilicet quod homo libertate fallibili, saepe
passionibus subiecta, praeditus e sua fecit humanitate. Haec haereditas novis
transmissa generationibus simul inmensos sapientiae, artis et generositatis
implicat thesauros atque non parvum deviationum et perversionum pondus. Attentio
tunc simul ad humanam naturam et ad condicionem fertur humanam quae quidem
elementa complectitur exsistentialia e quibus quaedam — peccatum et gratia — ad
salutis pertinent historiam. Si igitur verbo «cultura» sensu imprimis utimur
positivo tamquam, exempli gratia, incrementi synonymo — ut Concilium Vaticanum II et recentiores Summi effecerunt Pontifices —, non eo ipso obliviscimur, culturas
perpetuare et fovere superbiae et egoismi posse optiones. 4. Cultura in naturae humahae exigentiarum continuitate tamquam finium suorum
intelligitur impletio, sicut speciatim Constitutio
Gaudium et spes docet:
«Ad ipsam personam hominis pertinet ut nonnisi per culturam, hoc est bona
naturae valoresque colendo, ad veram plenamque humanitatem accedat… Voce
cultura sensu generali indicantur omnia quibus homo multifarias dotes animi
corporisque perpolit atque explicat». Plures ita sunt culturae campi: homo
«ipsum orbem terrarum cognitione et labore in suam potestatem redigere studet;
vitam socialem… progressu morum institutorumque humaniorem reddit; denique
magnas experientias spirituales atque appetitiones decursu temporum in operibus
suis exprimit, communicat atque conservat, ut ad profectum multorum, quinimmo
totius generis huiriani, inserviant»[13]. 5. Primum culturae subiectum persona est humana secundum omnes dimensiones
exsistentiae suae considerata. Homo se colit — et hoc primus culturae est
finis —, sed hoc per culturae opera et memoriam facit culturalem. Ita cultura
etiam ambitu significat in quo et per quem personae augeri possunt. 6. Persona humana ens est communionis; ipsa dans et recipiens amplificatur.
Persona in solidarietate cum aliis et per vincula socialia viventia progreditur.
Sic realitates sicut natio, populus, societas pro personae incremento sunt «ambitus definitus et historicus... ex quo [homo]
bona ad humanum civilemque cultum provehendum haurit»[14]. 7. Cultura quae semper cultura quaedam concreta est et particularis, ad valores
superiores omnibus hominibus communes aperta est. Originalitas cuiusdam culturae
nbii significat in se concludi, sed ad divitias contribuere quae omnium hominum
sunt bonum. Culturalis pluralismus tamquam mundorum clausorum iuxtapositio
explanari non potest, sed tamquam participatio in omnium realitatum concentu
quae versus humanitatis valores diriguntur universales. Phaenomena mutuae
culturarum penetrationis in historia frequentia hanc fundamentalem culturarum
particulariam ad valores omnibus communes apertionem illustrant atque adeo
culturarum apertionem inter se. 8. Homo ens est naturaliter religiosum. Relatio ad Absolutum in eius profunda
inscribitur essentia. Religio sensu amplo integralis est pars culturae, in qua radicatur
et augetur. Propterea omnes magnae culturae dimensionem habent religiosam
tamquam clavem arcus aedificii quod ipsae constituunt; illa nempe magnos
inspirat effectus qui millenariam cultuum civilium exornant historiam. 10. Quia fides christiana totum naturae et culturae transcendit ordinem, ipsa
est ex alia parte cum omnibus culturis socialibus in eo quod illae rectae
rationi et bonae voluntati sunt conformes, et ex alia gradu eminenti elementum
est culturae dynamicum. Principium quoddam relationum summam fidem inter et
culturam illuminat: gratia naturam observat, eam a peccati sanat vulneribus, eam
corroborat eamque elevat. Ad vitam divinam elevatio finis gratiae est
specificus, sed in rem deduci non potest quin natura sanetur et quin elevatio ad
ordinem supernaturalem naturam in sua propria linea ad perfectionis perducat
plenitudinem. 11. Inculturationis processus tamquam Ecclesiae conatus definiri potest
ut Christi nuntium in determinatum socialem et culturalem penetrare faciat
ambitum, illum appellans ut secundum omnes suos valores proprios crescat, in
quantum ipsi cum Evangelio conciliari possunt. Vox inculturatio ideam
includit augmenti, mutuae personarum et coetuum amplificationis propter
Evangelii cum ambitu sociali occursum. Secundum Ioannem Paulum II, in magnis slavorum apostolis «illius rei exemplum invenitur, quae nomen hodie
prae se fert ‘animi culturae inductionis’ — nempe insertionis
Evangelii in humanum autochthonum cultum — atque simul inductionis in Ecclesiae
vitam ipsius illius cultus humani»[15]. II INCULTURATIO ET HISTORIA SALUTIS ISRAËL, FOEDERIS POPULUS 1. Relationes inter naturam, culturam et gratiam in concreta Foederis Dei cum
humanitate considerabimus historia. In hac vero historia quae cum populo
particulari sumit initium, in quodam huius populi filio, qui est etiam Filius
Dei, culmen obtinet, et ab illo ad omnes terrae se extendit nationes, «aeternae Sapientiae
admirabilis condescensio»[16] ostenditur. ISRAËL, FOEDERIS POPULUS 2. Israël se tamquam immediate a Deo intellexit institutum. Etiam Vetus
Testamentum, veteris Israël Scriptura, permanens revelationis Dei viventis ad
populi electi membra est testis. Haec revelatio in sua forma scripta vestigium experientiarum culturalium et
socialium millenii fert, in quo hic populus et cultus civiles illum circumdantes
sibi mutuo occurruerunt in historia. Vetus Israël in mundo natus est qui iam magnas pepererat culturas, et in
relatione crevit cum illis. 3. Veterrima Israël instituta (exempli gratia, circumcisio, vernum sacrificium,
sabbati quies) illi specifica non sunt. Ea a populis desumpsit proximis. Magna
culturae Israël pars similem habet originem. Attamen Sacrae Scripturae populus
his commodatis profundas mutationis effecit subire, cum illa suae fidei et
religiosae adiunxit praxi. Illa per fidem in Deum personalem Abrahae excrevit
(liberum creatorem et sapientem mundi ordinatorem, in quo peccatum et mors suam
non possunt invenire originem). Huius Dei occursus, in Foedere vivide perceptus,
virum et mulierem tamquam personas intelligere permittit atque consequenter
inhumana aliis culturis inhaerentia reiicere facta. 4. Biblici auctores sui temporis culturis usi sunt easque simul transformaverunt
ut per unius populi historiam actionem enarrarent salvificam quam Deus in Iesu
Christo ad culmen faciet pervenire, et ut omnium culturarum unirent populos ad
unum corpus vocatos efformandum, cuius Christus est caput. 6. Licet gentes in Israël insertae sint (cf. Rom 11, 11-24), efferendum est
originale Dei propositum ad totam referri creationem (cf. Gen 1,1-2. 4a).
Quoddam utique foedus per Noe ministerium cum omnibus terrae est conclusum
populis qui ad vivendum in iustitia praesto sint (cf. Gen 9, 1-17; Eccli 44,
17-18). Hoc foedus illis praecedit, quae cum Abraham et Moyse icta sunt. Inde ab
Abraham, Israël vocatur ut omnibus terrae familiis benedictiones communicet,
quas recepit (Gen 12, 1-5; Ier 4, 2; Eccli 44, 21). 7. Ex alia vero parte, animadvertendum est, diversos aspectus culturae Israël
non eamdem cum revelatione divina habere relationem. Quidam Verbo Dei testantur
resistentiam, dum alii acceptationem exprimunt. Inter hos postremos adhuc
distinguere oportet inter temporanea (ritualia et iudiciaria praescripta) et permanentia ambitu universali
praedita. Quaedam «in lege Moysis et prophetis et psalmis» (Lc 24, 44; cf. v.
27) elementa sensum praecise habent praehistoriae Iesu. IESUS CHRISTUS, DOMINUS ET SALVATOR MUNDI I. Iesu Christi Relate ad Omnem Culturam Transcendentia 8. Persuasio quaedam praedicationem Iesu pervadit: in ipso Iesu, in ipso verbo
et in eius persona Deus dona iam Israël et nationum universitati facta complet,
ea superando (Mc 13, 10; Mt 12, 21; Lc 2, 32). Iesus pro omnibus nationibus et
pro omnibus culturis lux est excelsa et vera sapientia (Mt 11, 19; Lc 7, 35). In
sua ipsa ostendit activitate, Deum Abrahae iam a Israël tamquam creatorem et
Dominum agnitum (Ps 93, 1-4; Is 6, 1) praesto esse, ut super omnibus regnet, qui
Evangelio credent; immo per Iesum Deus iam regnat (Mc 1, 15; Mt 12, 28; Lc 11,
20; 17, 21). 9. Doctrina Iesu, speciatim in parabolis, non paucas componere et, si casus
ferat, reiicere non veretur ideas, quas historia, religio de facto in praxim
deducta et cultura coaetaneis eius suggesserant circa Dei naturam et operationem
(Mt 20, 1-16; Lc 15, 11-32; 18, 9-14). 10. Totalis intimitas filialis Iesu cum Deo et amans oboedientia quae eum ducit,
ut Patri vitam et mortem offerat suam (Mc 14, 36), propositum originale Dei
circa creationem a peccato deturpatam, in illo testantur esse restauratum (Mc 1,
14-15; 10, 2-9; Mt 5, 21-48). Coram nova creatione et novo Adamo invenimur (Rom 5, 12-19; 1 Cor 15, 20-22).
Ita relationes cum Deo sub pluribus aspectibus sunt profunde mutatae (Mc 8,
27-33; 1 Cor 1, 18-25). Talis est novitas, ut maledictio quae Messiam percutit
crucifixum, in benedictionem pro omnibus deveniat populis (Gal 3, 13; Deut 21,
22-23) et fides in Iesum salvatorem oeconomiam substituat Legis (Gal 3, 12-14). 11. Iesu mors et resurrectio, per quas Spiritus in corda est effusus,
sapientiarum et ethicarum mere humanarum ostenderunt insufficientiam, atque adeo
Legis licet Moysi a Deo datae; haec omnia sunt instituta quae boni cognitionem
praebere possunt, sed non vim illud adimplendi, peccati cognitionem, sed non
potestatem se ab illo subtrahendi (Rom 7, 16 ss; 3, 20; 7, 7; 1 Tim 1, 8). II Christi Praesentia Relate ad Culturam et Cuhuras A. Particularitas Christi, Domini et Salvatoris universalis 12. Filii Dei incarnatio, quippe quae integralis fuit et concreta, incarnatio
culturalis fuit. «Ipse Christus incarnatione sua se obstrinxit certis socialibus
et culturalibus condicionibus hominum cum quibus conversatus est»[17]. 13. Filius Dei Iudaeus ex Nazareth in Galilea esse voluit, qui aramaice
loquebatur, piis Israël parentibus erat subditus, eos ad Templum comitabatur
hierosolymitanum, ubi ipsi eum «sedentem in medio doctorum, audientem illos et
interrogantem eos» (Lc 2, 46) inveniunt. Iesus inter mores et instituta in Palestina primo saeculo vigentia crescit, sui
temporis discens officia modumque agendi piscatorum, agricolarum et mercatorum
sui observans ambitus. Scenae et ruris conspectus qui futuri rabbini
imaginationem alunt, ad terram et tempus bene determinatum pertinent. 14. Iesus, Israël pietate nutritus, quae Legis et prophetarum efformabatur
doctrina, cui experientia prorsus singularis Dei ut Patris profunditatem praebet
inauditam, in traditione spirituali bene determinata collocatur, in illa nempe
iudaici prophetismi. Sicut veteres prophetae, ipse os est Dei et ad conversionem
vocat. Modus est etiam valde characteristicus: lexicon, genera litteraria, styli
rationes, omnia Eliae et Elisaei commemorant lineam: parallelismus biblicus,
proverbia, paradoxa, admonitiones, beatitudines et etiam actiones symbolicae. 15. Iesus vitae Israël ita connectitur, ut populus et traditio religiosa in
quibus collocatur, aliquid, hac de causa, in historia salutis hominum habeat
singulare; hic populus electus et traditio religiosa ab illo proveniens
permanentem pro humanitate habent significationem. 16. Incarnatio nihil habet inopinatum. Dei Verbum historiam ingreditur quae
illum praeparat, annuntiat et praefigurat. Imprimis Christus quasi unum corpus
cum populo fit, quem Deus sibi efformavit ut donum Filii sui efficeret. Omnia
verba a prophetis prolata Verbum subsistens auspicantur, quod est Filius Dei. 17. Sic historia foederis cum Abraham initi et per Moysem cum populo Israël,
sicut libri qui hanc historiam enarrant et explanant, haec omnia pro Iesu
fidelibus momentum conservant paedagogiae, quae solvi et substitui non potest.
Caeterum, huius populi electio, ex quo Iesus ortus est, numquam facta est
irrita. Cognati mei secundum carnem — scribit Paulus — «sunt Israelitae, quorum adoptio est filiorum et gloria et testamenta et
legislatio et cultus et promissiones, quorum sunt patres, et ex quibus Christus
secundum carnem: qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen» (Rom 9, 3-5). Bona oliva privilegia in favorem oleastri non amisit sua,
qui in illo insertus est (Rom 11, 24). B. Unius Christi catholicitas 18. Licet condicio Verbi incarnati sit particularis — atque adeo cultura quae
illud accipit, format et prosequitur —, Filius Dei non unitur primario huic
particularitati. Quia Deus homo factus est, quamdam etiam stirpem,
nationem et tempus assumpsit. «Cum in Eo natura humana assumpta, non perempta sit, eo ipso etiam in nobis ad sublimen dignitatem evecta est. Ipse enim,
Filius Dei, incarnatione sua cum omni homine quodammodo Se univit»[18]. 19. Christi transcendentia illum supra humanam familiam non segregat, sed eum,
ultra omnem particularismum, omni homini praesentem efficit. «Nemini et nullibi
ut extraneus reputari potest»[19]. Non est Iudaeus neque Graecus, non est servus neque liber, non est masculus et
femina; omnes enim vos unus estis in Christo Iesu» (Gal 3, 28). Christus nos
assequitur sive in unitate quam efformamus sive in individuorum multiplicitate
et diversitate in quibus nostra communis subsistit natura. 20. Tamen Christus nos in nostrae concretae humanitatis non assequeretur
veritate, nisi nos in nostrarum culturarum diversitate et complementarietate
attingeret. Re quidem vera, culturae — lingua, historia, generalis coram vita
habitudo, diversa instituta— nos, sive pro bono sive pro malo, in vita
accipiunt, formant, comitantur et prosequuntur. Si universum totum arcano locus
est gratiae et peccati, quomodo talis locus in nostris culturis etiam non esset,
quae activitatis proprie humanae fructus quoque sunt et semina? 21. Caeterum, culturae in Christi Corpore, in quantum ipsae a gratia et fide
animatae sunt et renovatae, complementariae sunt. Ipsae permittunt multiplicem
perspicere fecunditatem, cuius doctrinae et vires ipsius Evangelii sunt capaces,
atque adeo veritatis, iustitiae, amoris et libertatis principia cum a Christi
Spiritu sunt penetrata. 22. Oportet denique in memoriam revocare, Ecclesiam, Verbi incarnati sponsam,
non propter strategicum sui commodi studium de culturarum humanitatis diversarum
sorte curam gerere. Ipsa hos veritatis et amoris fontes a Deo in creatione
tamquam semina Verbi dispositos ab intra animare et a peccato liberare
vult, quo illos corrupimus. Verbum Dei in creationem non venit quae illi esset
aliena. «Omnia per ipsum et in ipsum creata sunt, et ipse est ante omnia, et
omnia in ipso constant» (Col 1, 16-17). SPIRITUS SANCTUS ET APOSTOLORUM ECCLESIA I. A Ierusalem ad Gentes: Characteristica Inculturationis Fidei Initia 23. Die Pentecostes, Spiritus Sancti irruptio relationi inter fidem christianam
et culturas tamquam impletionis et plenitudinis eventui praebet initium: salutis
promissio a Christo resuscitato impleta, credentium cor per ipsius Spiritus
Sancti effusionem replet. «Magnalia Dei» omnibus hominibus cuiuslibet linguae et
cuiuslibet culturae deinceps «palam fient» (Act 2, 11). Dum humanitas sub Babel
divisionis vivit signo, ei Spiritus Sancti donum tamquam gratia offertur
transcendens et tamen valde humana symphoniae cordium. Divina communio (koinōnia)
novam inter homines recreat communitatem, eorum divisionis penetrans signum,
quin illud destruat: linguas. 24. Spiritus Sanctus quamdam super-culturam non instituit, sed ipse personale et
vitale est principium novam communitatem in synergia cum eius membris
vivificaturum. Spiritus Sancti donum ad structurarum non pertinet ordinem, sed
hierosolymitana Ecclesia quam ipse efformat, fidei simul et agapēs est
koinonia, quae in pluralitate communicatur sine divisione; ipsa Corpus
est Christi, cuius membra sine uniformitate uniuntur. Primum
catholicitatis periculum apparuit, cum diversitates quae culturae erant
connexae (inter Graecos et Hebraeos tensiones), communioni iactaverunt minas
(Act 6,1 ss), Apostoli differentias non suppresserunt, sed essentiali Corporis
ecclesialis functioni attulerunt incrementum: diakoniae in servitium
koinōniae. 25. Ut Bonus Nuntius Nationibus communicetur, Spiritus Sanctus novam
penes Petrum et in communitate hierosolymitana suscitat discretionem (Act 10 et
11): fides in Christum a novis non exigit credentibus, ut eorum deserant
culturam, ad illam Legis populi assumendam iudaici; omnes vocantur populi, ut
Promissione fruantur et haereditatem pro illis Foederis Populo participent
concreditam (Eph 2,14-15) Propterea «nihil ultra… quam haec necessario» (Act 15,
28), secundum apostolici coetus decisionem. 26. Sed Crucis mysterium Iudaeis scandalum, gentibus est stultitia. In hoc,
fidei inculturatio peccatum collidit radicale quod veritatem culturae a Christo
non assumptae «detinet» (cf. Rom 1, 18): idololatriam. Dum homo «eget
gloria Dei» (cf. Rom 3, 23), quidquid «colit», sui ipsius imago est opaca.
Kerygma paulinum a Creatione proficiscitur et a vocatione ad Foedus, morales
humanitatis caecae denuntiat perversiones et in Christo mortuo et resuscitato
proclamat salutem. 27. Post catholicitatis periculum inter Communitates christianas culturaliter
diversas, post legalismi iudaici et idololatriae resistentias, in gnosticismo
fides culturae se submittit. Phaenomenum postremarum Pauli et Ioannis
epistularum nascitur tempore; illud pleraque doctrinalia sequentibus saeculis
nutriet discrimina. Hic, ratio humana in suo statu vulnerato Incarnationis Filii
Dei reiicit stultitiam et Mysterium recuperare intendit, illud dominanti
accommodans culturae. Sed «fides non est in sapientia hominum, sed in virtute Dei» (cf. 1 Cor 2, 4
ss). II. Traditio apostolica: fidei inculturatio et culturae salus 28. «Temporibus novissimis» quae in Pentecoste incipiunt, Christus resuscitatus,
Alpha et Omega, populorum ingreditur historiam: deinceps historiae atque adeo
culturae apertus est sensus (Apoc 5,1-5) et illum Spiritus revelat Sanctus, eum
actualem faciens et omnibus communicans. Ecclesia sacramentum est huius
Revelationis et Communionis. Ipsa omni culturae in qua Christus accipitur,
centrum praebet, eam in «futuri saeculi» collocans cardinem, atque disruptam a
«principe huius mundi» restaurat communionem. Sic cultura in eschatologica
invenitur condicione: versus suam in Christo tendit adimpletionem, sed
salvari non potest, quin mali societur repudio. 29. Unaquaeque localis vel particularis Ecclesia vocatur ut in Spiritu Sancto
sacramentum sit quod Christum, crucifixum et resuscitatum in cuiusdam culturae
carne manifestet: a) Cultura Ecclesiae localis – iunioris vel veteris — culturarum dynamismum
earumque participat vicissitudines. Quamquam ipsa in condicione est
eschatologica, periculis et tentationibus manet submissa (cf. Apoc 2 et 3). b) «Christiana novitas» in Ecclesiis localibus expressiones generat particulares
culturaliter specificas (formulationum doctrinalium modos, liturgicos
symbolismos, sanctitatis exemplaria, canonicas normas etc). Sed inter Ecclesias Communio in fide apostolica et in amoris solidarietate celet
agnitionem. c) Omnis Ecclesia ad nationes missa Dominum suum non testaretur nisi relate ad
sua culturalia vincula Illi in prima kenosi Incarnationis eius et in ultima
vivificantis Passionis eius conformaretur exinanitione. Fidei inculturatio
quaedam ex Traditionis apostolicae est expressionibus, cuius Paulus saepenumero
indolem effert dramaticam (1 et 2 Cor passim). 30. Apostolica scripta et patristica testimonia suam culturae visionem ad
evangelizationis servitium non circumscribunt, sed illam in Mysterii Christi
inserunt totalitatem. Pro illis creatio est Gloriae Dei reverberatio,
homo vivens eius est icon atque in Christo similitudo cum Deo data est. Cultura
locus est, in quo homo et mundus vocantur ut in Gloria inveniantur Dei. Occursus
in tantum deficit vel obscuratur, in quantum homo peccator est. Intra creationem
servitute subiectam, vivide «novi universi» (Apoc 21, 5) percipitur graviditas:
Ecclesia «ingemiscit» (cf. Rom 8, 18-25). In illa et per illam, huius mundi
creaturae redemptionem et transfigurationem possunt vivere suam.
POPULARIS PlETAS 1. Fidei inculturatio quam praecipue sub aspectu philosophico (natura, cultura
et gratia) imprimis consideravimus, deinde sub aspectu historiae et dogmatis
(inculturatio in historia salutis), reflexioni theologicae et actioni pastorali
ulterius magni momenti proponit problemata. Sic quaestiones quae saeculo XVI propter novos mundos inventos sunt ortae, nostrum adhuc animum sollicitare
pergunt, Quomodo spontaneae expressiones religiositatis populorum cum fide sunt concordandae?
Quinam animi habitus relate ad religiones non christianas est assumendus,
praesertim relate ad illas quae «cum progressu culturae connexae»[20]
sunt? Nostro autem tempore, novae oriuntur quaestiones. Quomodo «iuniores
Ecclesiae», natae nostro saeculo in quo indigenae valde foventur habitudines,
tam sua christiana praeterita quam culturalem historiam suorum propriorum
populorum considerare debent? Quomodo Evangelium debet novum animare, purificare
et roborare mundum, ad quem nos praesertim industriarum et urbium ducit
incrementum? Arbitramur has quatuor imponi quaestiones cuilibet qui de hodiernis
condicionibus pro fidei deliberat inculturatione. POPULARIS PIETAS 2. Nomine popularis pietatis generatim intelligitur fidei et pietatis
christianarum in nationibus ab Evangelio attactis unionem cum profunda cultura
et formis religionis praecedentis illorum populorum. De numerosissimis agitur
devotionibus quibus christiani suum sensum religiosum simplicibus exprimunt
modis, inter alios per festum et peregrinationem, per tripudium et canticum. Cum de hac sermo est pietate, possibile est de synthesi loqui vitali,
quia illa «spiritum et corpus, communionem et institutionem, personam et
communitatem, fidem et patriam, intelligentiam et affectum»[21] unit.
Synthesis valor — ut praevideri potest — tam ab evangelizationis antiquitate et
profunditate pendet quam a compatibilitate praecedentium elementorum
religiosorum et culturalium cum fide christiana. 3. Paulus VI in Adhortatione apostolica
Evangelii nuntiandi popularis pietatis novam
aestimationem confirmavit et fovit. «Qui habitus [quibus Dei investigatio atque
fides significantur], si diu tamquam minus puri existimati interdumque despecti
sunt, ubique fere ab hodiernae aetatis hominibus ad novam quamdam indagationem
cognitionemque revocantur»[22]. 4. «Si congruenter dirigatur, ac potissimum per evangelizandi viam rationemque —
prosequebatur Paulus VI — multis quoque bonis eadem [popularis pietas] uber est. Namque aliquam Dei
sitim portendit, quam simplices pauperesque spiritu uni possunt experiri;
hominibus tribuit facultatem sese devovendi et strenue impendendi ad apicem
usque virtutis, cum de fide profitenda agatur. Acrem secumfert sensum, quo
ineffabilia Dei attributa percipi queant: eius nempe paternitas, providentia,
praesentia perpetuae benevolentisque caritatis. Ex interiore homine progignit
habitus, quos rarius alibi pares aequalesque deprehendas: patientiam dicimus,
conscientiam crucis in cotidiana vita ferendae, a rebus abstractionem, liberalem
aliorum admissionem, officiosam observantiam»[23]. 5. Caeterum, vis et profunditas radicum popularis pietatis manifestatae sunt hac
longa despectus periodo, de qua Paulus VI loquebatur. Pietatis popularis expressiones definitivi recessus supravixerunt
praedictionibus, quas modemitas et saecularismi progressus videbantur spondere.
Ipsae in pluribus mundi regionibus suam attractionis conservaverunt et etiam
auxerunt vim quam supra multitudines exercebant. 6. Saepenumero popularis pietatis limites denuntiati sunt. Ipsi in quodam
consistunt simplismo, qui diversarum religionis deformationum est fons, atque
adeo superstitionum. Res tunc in manifestationum culturalium permanet strato,
quin vera fidei adhaesio et huius fidei in proximi servitio expressio
praebeantur. Popularis pietas, si male dirigatur, etiam ad sectarum formationem
ducere potest atque ita veram communitatem laedere ecclesialem. Ulterius in
periculo versatur, ut sive a politicis potestatibus sive a viribus religiosis
fidei christianae alienis in earum ducatur commodum. 7. Horum periculorum conscientia ad catechesim invitat intelligentem, authenticae
pietatis popularis merita aestimantem et simul discretionis capacem. Pari modo,
liturgia vivens et accommodata ad magni momenti munus vocatur exercendum pro
fide valde pura et formis vitae religiosae populorum traditionalibus in unum
componendis. Procul dubio, popularis pietas anthropologiae culturali christianae
aliquid quit conferre quod substitui non potest et quod distantiam, quandoque
tragicam, attenuare posset inter christianorum fidem et quaedam socialia et
oeconomica instituta signi valde diversi, quae eorum vitam regunt quotidianam. FIDEI INCULTURATIO ET RELIGIONES NON CHRISTIANAE I. Religiones non Christianae 8. Ecclesia, inde a suis originibus, pluralitatis religionum invenit quaestiones
in diversis positas stratis. Adhuc hodie christiani solummodo tertiam circiter
incolarum totius mundi constituunt partem. Caeterum, in mundo debebunt vivere, qui crescentem erga pluralismum in re religiosa experitur sympathiam. 9. Loco magni momenti considerato, qui religioni competit intra culturam,
Ecclesia localis vel particularis in ambitu sociali et culturali non christiano
stabilita animo valde serio huius ambitus elementa religiosa considerare debet.
Caeterum, haec cura secundum horum factorum religiosorum profunditatis et
vitalitatis mensuram esse debebit. 10. Si continentem tamquam exemplum adducere licet, de Asia loquemur, in qua
plures ex magnis religiosis mundi motibus nati sunt. Hinduismus, budhismus, islamismus, confucionismus, taoismus et shintoismus —:
unumquodque utique ex his religiosis systematibus in continentis partibus
diversis — profunde in populis radicati sunt et magnum ostendunt vigorem. Tam
personalis vita quam socialis et communitaria activitas modo decisivo ab his
traditionibus religiosis et spiritualibus signatae sunt. Ipsae quoque Asiae
Ecclesiae religionum non christianarum quaestionem inter illas maioris momenti
et urgentioris considerant necessitatis. Hae obiectum sunt illius praestantis formae relationis quae dialogus est. II. Religionum Dialogus 11. Cum aliis religionibus dialogus partem vitae christianorum constituit
integralem: hic dialogus per mutuam studii et laboris in communi communicationem
ad meliorem religionis alius intelligentiam et ad pietatis confert augmentum. 12. Pro fide christiana, omnium unitas in eorum origine et destinatione, id est,
in creatione et in communione cum Deo in Iesu Christo praesentiam et actionem
universalem Spiritus Sancti habet comites. Ecclesia in dialogo audit et discit.
«Ecclesia catholica nihil eorum, quae in his religionibus vera et sancta sunt,
reiicit. Sincera cum observantia considerat illos modos agendi et vivendi, illa
praecepta et doctrinas, quae, quamvis ab iis quae ipsa tenet et proponit in
multis discrepent, haud raro referunt tamen radium illius Veritatis, quae
illuminat omnes homines»[24]. 13. Hic dialogus quadam originalitate praeditus est, cum religionum historia
testetur, pluralitatem rehgionum discriminationem et invidiam, phanatismum et
despotismum saepe genuisse; propter haec omnia, religio accusata est tamquam
divisionis fons intra humanam familiam. Ecclesia, «universale salutis
sacramentum», id est, «signum et instrumentum intimae cum Deo unionis totiusque
generis humani unitatis»[25], a Deo vocatur, ut pro omnibus hominibus
et pro omnibus populis unitatis in Iesu Christo ministra sit et instrumentum. III. Transcendentia Evangelii Relate ad Culturam 14. Oblivisci non possumus transcendentiam Evangelii relate ad omnes humanas
culturas in quibus vocatur ut radicetur et secundum omnes suas augeatur
virtualitates. Quantavis observantia esse possit erga id quod bonum et sanctum
est in haereditate culturali cuiusdam populi, haec tamen animi habitudo non
implicat ut huic haereditati culturali indoles tribuatur absoluta. Nemini
oblivisci licet, Evangelium inde ab origine «Iudaeis quidem scandalum, gentibus
autem stultitiam» (1 Cor 1, 23) fuisse. Inculturatio quae dialogi inter
religiones assumit viam, nullo modo syncretismo ansam praebere potest. IUNIORES ECCLESIAE ET EARUM CHRISTIANA PRAETERITA 15. Ecclesia mysterium prosequitur et actuale facit servi Iahveh, cui promissum
est: «dabo te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terrae» (Is
49, 6); ipse erit «foedus populi» (Is 49, 8). Haec prophetia in rem ducitur in
ultima Cena, cum Christus pridie quam pateretur, a Duodecim circumdatus
Apostolis, corpus suum et sanguinem suum tamquam Novi Foederis nutrimentum et
potum dedit suis, illos ita in suum proprium vertens corpus. Ecclesia, Novi
Foederis nascebatur populus. Ipsa, die Pentecostes, Spiritum Christi, Spiritum
Agni inde ab originibus immolati recipiet, qui iam laborabat, ut votum tam
profunde in hominibus radicatum exaudiret: radicalissimam unionem in
radicalissima diversitatis observantia. 16. Virtute catholicae communionis, quae omnes particulares unit Ecclesias in
eadem historia, iuniores Ecclesiae praeterita considerant Ecclesiarum a quibus
ipsae ortae sunt, tamquam suae propriae historiae partem. Tamen maximus
interpretationis actus qui earum spiritualem signat maturitatem in eo consistit,
ut hanc praecessionem tamquam originariam et non solum tamquam historicam
considerent Hoc significat, iuniores Ecclesias fidem Evangelii accipientes quod
illis veteres annuntiaverunt Ecclesiae, ipsum «ducem fidei» (Heb 12, 2) et
integram Traditionem accepisse in qua fides testimonio firmatur, sicut etiam
capacitatem originales generandi formas, in quibus una et communis exprimetur
fides. Ecclesiae iuniores, pares in dignitate, ex eodem viventes mysterio,
authenticae Ecclesiae-sorores, simul cum suis prioribus, mysterii Christi
mahifestant plenitudinem. 17. Ecclesia, Novi Foederis populus, in quantum paschale commemorat mysterium et
alterum Domini incessanter annuntiat adventum, initiata eschatologia culturalium
traditionum populorum dici potest, utique si hae traditiones legi purificanti
mortis et resurrectionis in Iesu Christo fuerint submissae. 18. Sicut Paulus Athenis in Areopago, iunior Ecclesia novam et creatricem
veteris culturae facit lectionem. Cum haec ad Christum transit cultura,
«aufertur velamen» (2 Cor 3, 16). Tempore «incubationis» fidei, haec Ecclesia
Christum tamquam «exegetam et exegesim» Patris in Spiritu detexerat[26];
caeterum, eum ut talem contemplari non desinit. Nunc eum «exegetam et exegesim» hominis detegit, qui fons culturae est et
scopus. Deo ignoto, in Cruce revelato, homo correspondet ignotus, quem iunior
annuntiat Ecclesia quatenus mysterium paschale est vivens, in vetere cultura per
gratiam inceptum. 19. Iunior Ecclesia in salute quam praesentem efficit, omnia invenire conatur
vestigia sollicitudinis Dei erga particularem coetum humanum, semina Verbi.
Id quod prologus Epistulae ad Hebraeos de Patribus asserit et prophetis,
quodammodo et analogice assumi potest et valet de omni humana cultura relate ad
Iesum Christum in eo quod in culturis rectum est et verum atque in eo quod illae
continent sapientiae. FIDES CHRISTIANA ET
MODERNITAS 20. Technicae mutationes quae industrialem revolutionem et postea illam
provocaverunt urbanam, profundam incolarum affecerunt animam, qui beneficiarii
et simul saepe victimae harum sunt mutationum. Credentibus hac de causa urgens
et difficile imponitur munus culturam intelligendi modernam in eius
characteristicis lineamentis, atque etiam in eius relate ad salutem a Iesu Christo allatam
exspectationibus et indigentiis. 21. Industrialis revolutio pari modo revolutio fuit culturalis. Valores usque ad
illud stabiliti tempus in quaestione sunt positi, sicut laboris personalis et
communitarii sensus, directa hominis ad naturam relatio, factum ad familiam
pertinendi quae tam in cohabitatione quam in labore sit fulcrum, radicatio in
localibus et religiosis communitatibus quae mensuram habeant humanam,
participatio in traditionibus, ritibus, caerimoniis et celebrationibus quae
magnis exsistentiae momentis praebent sensum. Industrializatio cum incolarum
accumulationem provocet inordinatam, his valoribus saecularibus grave infert
damnum, quin communitates suscitet capaces novas assumendi culturas. Ubi iam
populi quam maxime tutamine carentes idonei incrementi quaerunt specimen,
industrializationis commoda et etiam pericula atque impensae melius
perspiciuntur humanae. 23. Evangelii in societatibus modernis inculturatio, methodicum exigit conatum
investigationis et actionis inter se compositarum. Hic conatus penes
evangelizationis responsabiles supponit: 1) acceptionis et criticae discretionis
habitudinem; 2) capacitatem novarum culturarum exspectationes spirituales et
aspirationes humanas percipiendi; 3) aptitudinem pro analysi culturali in ordine
ad realem cum mundo moderno occursum. 24. Re vera, habitudo requiritur acceptionis penes illam qui
mundum huius temporis intelligere et evangelizare vult. Progressus modernitatem
comitantur in pluribus materialibus et culturalibus campis innegabiles: in rerum
facultate, mobilitate humana, scientia, investigatione, educatione, novo
solidarietatis sensu. Ulterius Vaticani II Ecclesia vivam acquisivit conscientiam de novis condicionibus in quibus
missionem exercere debet suam, atque in modernitatis culturis Ecclesia
construitur pro futuro. Ad discretionem norma applicatur traditionalis, a Pio
XII iterum proclamata: «civilem... variarum gentium cultum earumque instituta satius
digniusque agnoscere atque sua ipsarum animi ornamenta ac dotes... colere ac
provehere... Quidquid in populorum moribus indissolubili vinculo
superstitionibus erroribusque non adstipulatur, benevole nullo non tempore
perpenditur ac, si potest, sartum tectumque servatur»27. 25. Evangelium quaestiones suscitat fundamentales penes illum qui
de modo agendi hominis recogitat moderni. Quomodo huic homini radicalitas nuntii
Christi potest fieri intelligibilis: caritas sine condicionibus, evangelica
paupertas, Patris adoratio et constans eius voluntati assensus? Quomodo ille
educari potest de doloris et mortis sensu? Quomodo fides et spes in operam
resurrectionis a Iesu Christo impletae suscitari possunt? 26. Capacitatem culturas analysi subiiciendi evolvere debemus atque
consequentias morales et spirituales percipiendi. Necessarium est totam
Ecclesiam in actionem movere, ut munus summe complexum inculturationis Evangelii
in mundo moderno cum successu aggrediatur. Relate ad hoc Ioannis Pauli II curam facere debemus nostram: «Inde a Pontificatu mei initio, consideravi
Ecclesiae cum nostri temporis culturis dialogum campus esse vitalem, in quo in
discrimine ponitur mundi in hac saeculi XX fine destinatio»[28]. CONCLUSIO 1. Paulus VI postquam edixerat oportere «ipsius... Evangelii potentia tangere et quasi
evertere normas iudicandi, bona quae plus momenti habent, studia ac rationes
cogitandi, motus impulsores et vitae exemplaria generis humani, quae cum Dei verbo
salutisque consilio repugnant»; adiungebat «evangelizare oportere — non foris,
tamquam si ornamentum aliquod vel exterior color addatur, sed intus, ex vitae
centro et ad vitae radices — seu Evangelio perfundere culturas atque etiam
culturam hominis, secundum latissimum illum ac plenissimum sensum, quem hae
voces accipiunt in Constitutione Gaudium et spes... Regnum, quod
Evangelio nuntiatur, in vitae usum deducitur ab hominibus, qui sua certa cultura
imbuti sunt, atque in Regno aedificando necessario usurpanda sunt quaedam
elementa culturae et culturarum humanarum»[29]. 2. Ioannes Paulus II, e parte sua, asserebat: «In hac saeculi XX fine, Ecclesia omnia omnibus fieri debet, culturas hodiernas cum sympathia
assequens. Adhuc ambitus et mentalitates atque etiam integrae nationes et
regiones sunt evangelizandae, id quod longum et strenuum inculturationis
supponit processum, ut Evangelium culturarum viventium penetret animam,
earum altissimis respondens exspectationibus illasque usque ad ipsam fidei, spei
et caritatis christianarum mensuram crescere faciens... Quandoque culturae
solummodo superficialiter attactae sunt, et utcumque sese incessanter
transformantes, renovatum exigunt occursum... Ulterius novi culturae apparent
campi cum diversis scopis, methodis et expressionis modis»[30]. ANNEXUM Tamquam viae ducem pro lectoribus si forte diversae relationes edantur praeparatoriae, earum elenchum hic praebemus. Re quidem vera, R.P. Gilles Langevin S.I., Praeses subcommissionis et redactor principalis, ab his procedens laboribus (qui eorum actorum permanent proprii, quippe qui ab illis sub propria sunt scripti responsabilitate) synthesim redegit quam Commissio theologica internationalis tribus sese succedentibus approbavit suffragationibus, ex quibus duae priores magni momenti attulerunt emendationes. En series rerum de quibus actum est: I — Diversi aspectus reflexionis et actionis Ecclesiae circa inculturationis
problema: 1. Status quaestionis relate ad Magisterium: 1.1.
Concilium Vaticanum II et Synodi (Prof. Philippe Delhaye) 1.2.
Allocutiones pontificiae (Prof. André-Jean Léonard) 2. Theologia et actio pastoralis: 2.1.
In 2.2.
In 2.3.
In America Latina (Prof. José Miguel Ibáñez Langlois) 2.4.
In Mundo Atlantico (Prof. Giuseppe Colombo) II — Sacra Scriptura et Theologia: 1.
Deus Pater: Vetus Testamentum et Iudaismus (Dr. Hans Urs von Balthasar) 2.
Iesus Christus: 2.1.
Assumptio naturae humanae (Prof. Gilles Langevin) 2.2.
Salus et deifieatio (Prof. Francis Moloney) 3.
Spiritus Sanctus et Ecclesia (Prof. Jean Corbon) III — Anthropotogia: Natura creata, lapsa et redempta (Prof. Georges Cottier) IV — Ecctesiologia: communitas christiana et communitates humanae: 1.
Religiones non christianae (Prof. Felix Wilfred) 2.
Relationes iuniorum Ecclesiarum cum veteribus ecclesiasticis traditionibus
(Prof. Barthélemy Adoukonou). 3.
Documentum in forma conclusionis pastoralis: Modernitas (Prof. Hervé
Carrier) * Documentum a Commissione Theologica Internationali sessione plenaria mensis
decembris anni 1987 perdurante praeparatum, in plenaria mensis octobris 1988
ample in forma specifica approbatum sessione et de Eminentissimi Domini
Iosephi Cardinalis Ratzinger eiusdem Commissionis Praesidis consensu publici
iuris factum. In Nota huic documento annexa Sodalium inveniuntur nomina, qui
speciali modo huic textui adlaborando contulerunt operam. [1]Cf. textus
De unitate fidei et theologico pluralismo (1972),
De promotione humana et salute christiana (1976),
De doctrina catholica
sacramenti matrimonii (1977), Quaestiones selectae de christologia,
qui colliguntur in volumine Commissio theologica internationalis, Documenta
(1969-1985), Libreria Editrice Vaticana 1988. [2]Themata selecta de ecclesiologia occasione XX anniversarii conclusionis Concilii Oecumenici Vaticani II (1984), 4: Documenta (1969-1985), pp. 494-504. [3]Pontificia Commissio Biblica, Fede e cultura alla luce della Bibbia
- Foi et culture à la lumière de [4]Concilium Vaticanum II, Const. pastoralis
Gaudium et spes, 44: AAS 58 (1966) 1064-1065. [5]Ibid., 53-62: AAS 58 (1966) 1075-1084. [6]Paulus VI, Adhort. apostolica
Evangelii nuntiandi, 18-20: AAS 68 (1976) 17-19. [7]Ioannes Paulus II, Adhort. apostolica Catechesi tradendae, 53: AAS 71 (1979) 1319-1321. [8]Ecclesia sub Verbo Dei mysteria Christi celebrans pro salute mundi.
Relatio finalis II, D, 4, E Civitate Vaticana 1985, pp. 17-18. [9]Ioannes Paulus II, Epistula qua Pontificium Consilium pro hominum cultura instituitur (20 maii 1982): AAS 74 (1982) 683-688. [10]Ioannes Paulus II, Alloc. in Universitate Conimbricensi(15 maii 1982), 5: Insegnamenti 5/2, p. 1695; Id., Alloc. ad
Kenianos episcopos (7 maii 1980), 6: AAS 72 (1980) 497. [11]Ioannes Paulus II, Alloc. ad sodales Pontificii Consilii pro hominum cultura(18 ianuarii 1983), 7: AAS 75 (1983) 386. [12]Paulus VI, Enc.
Humanae vitae, 13: AAS 60 (1968) 489. [13]Concilium Vaticanum II, Const. pastoralis
Gaudium et spes, 53: AAS 58 (1966) 1075. [15]Ioannes Paulus II, Enc.
Slavorum apostoli (2 iunii 1985), 21: AAS 77 (1985) 802. [16]Concilium Vaticanum II, Const. dogmatica
Dei Verbum, 13: AAS 58 (1966) 824. [17]Concilium Vaticanum II, Decretum
Ad gentes, 10: AAS 58 (1966) 959. [18]Concilium Vaticanum II, Const. pastoralis
Gaudium et spes, 22: AAS 59 (1966) 1042. [19]Cf. Concilium Vaticanum II, Decretum
Ad gentes, 8: AAS 58 (1966) 957, ubi res in plurali simul de
Christo asseritur et Ecclesia. [20]Concilium Vaticanum II, Declaratio
Nostra aetate, 2: AAS 58 (1966) 741. [21]Tertia conferentia generalis Episcoporum Americae Latinae, La
evangelización en el presente y en el futuro de Amirica Latina, 448. [22]Paulus VI, Adhortatio apostolica
Evangelii nuntiandi, 48: AAS 68 (1976) 37. [23]Ibid.: AAS 68 (1976) 37-38. [24]Concilium Vaticanum II, Declaratio
Nostra aetate, 2: AAS 58 (1966) 741. [25]Concilium Vaticanum II, Const. dogmatica
Lumen gentium, 48: AAS 57 (1965) 53; Ibid., 1:
AAS 57 (1965) 5. [26]Cf. H. de Lubac, Exégèse médiévale, vol. 1, Paris 1959, pp.
322-324. [27]Pius XII, Enc.
Summi Pontificatus (20 octobris 1939): AAS 31 (1939) 429. [28]Ioannes Paulus II, Epistula qua Pontificium Consilium pro hominum cultura instituitur: AAS 74 (1982) 683. [29]Paulus VI, Adhortatio apostolica
Evangelii nuntiandi, 19: AAS 68 (1976) 18. [30]Ioannes Paulus II, Alloc. ad sodales Pontificii Consilii pro hominum cultura, 4: AAS 75 (1983) 384. (Gregorianum 70, 4 [1989] 625-646)
|
 |