Cykl katechez – Dokumenty Soboru Watykańskiego II. IV. Konstytucja duszpasterska Gaudium et spes. 7. Relacja między wiarą a kulturą (GS, 53-62)

_______________________

Z Dziejów Apostolskich

(Dz 17, 22-23)

«Mężowie ateńscy – przemówił Paweł, stanąwszy w środku Areopagu – widzę, że jesteście pod każdym względem bardzo religijni. Przechodząc bowiem i oglądając wasze świętości jedną po drugiej, znalazłem też ołtarz z napisem: „Nieznanemu Bogu”. Ja wam głoszę to, co czcicie, nie znając».

_______________________

Drodzy Bracia i Siostry, dzień dobry i witajcie!

Sobór Watykański II nie mógł pominąć tematu kultury i jej relacji z wiarą chrześcijańską. Zagadnieniu temu poświęcony jest drugi rozdział drugiej części Konstytucji Gaudium et spes (GS).

Kościół katolicki zawsze dbał o to, by głoszeniu Ewangelii towarzyszyło zakładanie różnego rodzaju szkół, mających na celu pogłębianie ludzkiej, kulturowej i duchowej formacji mężczyzn i kobiet na pięciu kontynentach. Uniwersytety średniowieczne zrodziły się – jak wiemy – z serca Kościoła, wnosząc decydujący wkład w rozwój cywilizacji zachodniej. Jednocześnie postęp kultury i wiedzy stawia coraz to nowe i głębsze pytania, pobudzając wierzących do uzasadniania swojej wiary (por. 1 P 3, 15-17). Wreszcie, różne przejawy kultury – jako wyraz duchowego wymiaru człowieka – przyczyniają się do otwierania umysłów na odwieczne pytania o sens świata i ludzkiej egzystencji, przygotowując w ten sposób do przyjęcia Ewangelii Jezusa Chrystusa.

Relacja między wiarą a kulturą znajduje swój zasadniczy fundament we Wcieleniu: skoro Słowo Boże stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (por. J 1, 14), to również wiara jest rzeczywistością wcieloną, splecioną z kulturą, w której jest zanurzona. Jest ona również powołana do tego, by stawać się kulturą, to znaczy docierać do człowieka w jego środowisku życia, które tworzą ludzkie słowa, tradycje, zmysł religijny, sztuka i poezja, myśl i nauka. Jak lubił powtarzać św. Jan Paweł II: „Wiara, która nie staje się kulturą, jest wiarą nie w pełni przyjętą, nie całkowicie przemyślaną, nie przeżywaną wiernie” [1].

Wiara może wcielać się w każdą kulturę, ponieważ nie utożsamia się w sposób szczególny z żadną z nich. Przenika je, kształtując je od wewnątrz na „wzór” Jezusa Chrystusa, to znaczy poprzez miłość, służbę i synowskie uznanie ojcostwa Boga. W ten sposób Kościół dostrzega w różnych kulturach to, co dobre, piękne i prawdziwe, aby wcielać w życie i przekazywać orędzie Ewangelii. Jednocześnie Kościół, będąc „posłanym do wszystkich narodów wszelkiego czasu i miejsc, nie wiąże się wyłącznie i nierozerwalnie z żadną rasą ani narodem, żadną konkretną obyczajowością, żadnym dawnym ani też nowym zwyczajem. Trwając przy własnej tradycji, a równocześnie świadomy swojej powszechnej misji, jest zdolny wchodzić w związek z różnymi formami kultury, przez co ubogaca się zarówno sam Kościół, jak i różne kultury” (GS, 58).

Kościół wspiera rozwój kultury, ponieważ jest ona dobrem samym w sobie, służy człowiekowi i realizacji jego powołania na ziemi. Z tego powodu Gaudium et spes wzywa wspólnotę międzynarodową do zapewnienia wszystkim dostępu do podstawowych dóbr kultury, przezwyciężając analfabetyzm i brak wykształcenia. Wszyscy, którzy są w stanie podjąć studia wyższe – stwierdza odważnie Sobór – muszą mieć rzeczywistą możliwość ich odbycia. Ponadto „rzeczą wszystkich niech będzie uznawanie i popieranie właściwego (…) i koniecznego uczestnictwa kobiet w życiu kulturalnym” (GS, 60).

Ponadto Gaudium et spes podkreśla konieczność ukierunkowania nauczania na pewną jedność wiedzy, choć zmieniające się warunki życia mogą to utrudniać (por. GS, 61). To przede wszystkim chrześcijanie powinni podejmować wysiłki na rzecz urzeczywistnienia tej mądrościowej jedności, przede wszystkim w sobie samych. Choć dzięki Objawieniu otrzymali odpowiedzi na najważniejsze pytania dotyczące ludzkiej egzystencji, nie są przez to zwolnieni z obowiązku cierpliwej formacji intelektualnej i kulturowej; przeciwnie, ich wiedza humanistyczna i naukowa powinna rozwijać się równolegle z treściami wiary, które należy nieustannie zgłębiać wraz z wiekiem i stosownie do poziomu wykształcenia. Sobór kieruje szczególny apel do teologów: „Niechaj ci, którzy oddają się badaniom teologicznym (…), jednocząc siły i koncepcje, starają się współdziałać z przedstawicielami innych dyscyplin naukowych. Niech dociekanie teologiczne zmierza do głębokiego poznania prawdy objawionej i jednocześnie nie zaniedbuje łączności ze współczesnością, aby mogło ono pomóc ludziom wykształconym w różnych dyscyplinach naukowych w osiągnięciu pełniejszego poznania wiary” (GS, 62).

Bracia i siostry, Konstytucja Gaudium et spes zaleca nam, abyśmy nie przeżywali wiary w duchu sprzeciwu czy wrogości wobec świata, kultury i jej ludzkich przejawów. Przeciwnie, zachęca nas: „Wierni powinni zatem żyć w jak największej łączności z innymi ludźmi swojej epoki i starać się doskonale zrozumieć ich sposoby myślenia i odczuwania, które wyrażają się za pośrednictwem kultury duchowej” (GS, 62). Osiągnięcie dojrzałej i odpowiedzialnej syntezy wiary i kultury jest bowiem warunkiem koniecznym wytrwania w powołaniu chrześcijańskim, a zarazem niezbędnym wymogiem dawania świadectwa wiary wobec świata i przekazywania jej innym w wiarygodny sposób.

_____________________________

Apel

Kilka dni przed uroczystością Wszystkich Świętych zachęcam was do wpatrywania się w ten wielki tłum mężczyzn i kobiet, jawiących się nam jako profetyczny znak życia przyszłego, które już teraz ma swój początek w chrześcijańskim zaangażowaniu i świadectwie życia doczesnego.

Wszystkim udzielam mojego Błogosławieństwa!

_____________________________

Pozdrowienie

Saluto cordialmente i polacchi. Celebrate l’Anno della Beata Elisabetta Rosa Czacka, che accolse con coraggio la disabilità e, fondando numerose opere, divenne «la madre cieca dei ciechi». La Congregazione da lei fondata, dedita alla riparazione per la cecità spirituale del mondo, favorisca la nostra testimonianza affinché molte persone vedano la salvezza di Dio. Sia lodato Gesù Cristo!

Pozdrawiam serdecznie Polaków. Obchodzicie Rok bł. Elżbiety Róży Czackiej, która mężnie przyjęła niepełnosprawność i stała się „niewidomą matką niewidomych”, tworząc liczne dzieła. Niech założone przez nią zgromadzenie zakonne, wynagradzające Bogu za duchową ślepotę świata, umacnia nasze świadectwo, aby wielu ludzi ujrzało Boże zbawienie. Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

______________________________

Streszczenie katechezy Ojca Świętego

Konstytucja duszpasterska Gaudium et spes Soboru Watykańskiego II, podejmując refleksję nad Kościołem w świecie współczesnym, porusza również zagadnienie kultury. Wspierając jej rozwój we wszystkich formach, Kościół zawsze łączył głoszenie Ewangelii z zakładaniem szkół, aby wzrastała formacja ludzka i duchowa, pobudzając wierzących do uzasadniania swojej wiary (por. 1 P 3, 15-17) i przygotowując wszystkie ludy do przyjęcia Ewangelii. Autentyczna relacja między wiarą a kulturą ma swój fundament we Wcieleniu, dlatego wiara doskonali każdą kulturę, w której jest zanurzona, i jest powołana do tego, by stawać się kulturą na wzór Chrystusa. Gaudium et spes podkreśla zatem konieczność pielęgnowania owocnej jedności wiedzy, żyjąc wiarą w postawie otwartości wobec świata i historii.

________________________________

[1] ŚW. JAN PAWEŁ II, Do uczestników Krajowego Kongresu Kościelnego Ruchu Zaangażowania Kulturalnego (16 stycznia 1982): Nauczanie papieskie, t. V, 1, przyg. do druku: E. Weron, A. Jaroch, Poznań 1993, s. 63.